Deel 7 (29 januari 1945 - 31 maart 1945)
Contact

 

LOBOEK Deel 7

 

 

Maandag 29 januari 80e week – 35

vervolg

fabriek, ik maakte er vannacht ’n hele stuit, ofschoon we omstreeks 8 uur een half uurtje in de kelder afdaalden wegens LUCHTALARM.

Om 10 uur komen de andere jongens Vuyk, Slager, Klaver, Steenbergen, Vliek en Spaan, opnieuw bij ons op de El. St. werken. De hele rommel is gedesorganiseerd.

’s Morgens om 4 uur, op

 

Dinsdag 30 januari

Rap naar huis, lekker geslapen.

’s Avonds arriverende op de fabriek,  horen we dat de werktijden alweer zijn veranderd wegens stroomsparen en wel, nachtschicht van 9 u – 7 uur.  (Ze zijn volkomen krankzinnig.)

Vannacht niettemin veel gedaan (vielleicht krijgt de Nachtschicht nog ’n toelagekaartje!)

Vannacht veel honger gehad (rodekoolsoep)

Woensdag 31 januari

Laat opgestaan (5 u)

Vuyk blijkt luizen te hebben – scheisse is dat.

Aardappels koken, we vangen immers pas om neunen aan.

Het dooit geweldig!

Van 5 tot 7 is het stroomsparen, we zitten dus in het donker. Ternauwernood brandt om 7 uur het licht, en ik ga eten aan de aardappelsoep, als het LUCHTALARM blaast.

We zitten dan tot bij tienen in het donker.

Gezellig zitten praten met Vuyk en Slager over kampvuur. Zodoende pas laat naar de fabriek, waar we pas om elf uur aanvingen.

En zo is er alweer een maand voorbij gevlogen, de eerste van 45, intussen is er al veel gebeurd, dit nieuwe jaar.

De Russen begonnen immers hun winteroffensief en schopten het een heel eind, tot door heel Polen heen! En hier in Gtg is het bijna dagelijks alarm, we zijn allen er vol van dat we nu over twee maanden héél wat meer zullen weten….

FEBRUARI 1945

Donderdag 1 februari

Vannacht was het practisch heel de nacht alarm, we zaten twee uur in de stollen.

Zodoende niet veel gedaan. Kreeg vannacht toelagekaart.

’s Avonds weer om 9 uur aangevangen.

Vrijdag 2 februari

Anneke jarig.

Weer practisch heel de nacht alarm geweest, overdag was het trouwens ook minstens zes maal vooralarm.

Iedereen praat over de oorlog, nu de Russen Berlijn beginnen te naderen.

Zaterdag 3 februari

Vanmorgen zijn we eerst met z’n allen te douchen geweest, en dan wachten tot acht uur – Wochenkarte bij Rannenberg.

Deze deelt ons mede dat we na 8 weken één week geen Wochenkarte zullen ontvangen – het gaat slecht worden in Duitsland. Bovendien moeten

DE OORLOG

neemt dagelijks een voorname plaats in onze dagelijkse gesprekken in.

IN het Oosten hebben de Russen in de laatste twee weken praktisch geheel Polen bezet, slechts zuidelijk van Dantzig en in Oost Pruisen konden de Duitsers zich handhaven.

Daarmee is de situatie sterk veranderd – o.a. de kolenpositie alhier werd nijpend – ja wanhopig.

En ook in het Westen werd de strijd weer heviger.

Maar het haalt nog niet bij het Oostfront, waar Berlijn bedreigd wordt!

*

we in de kantine 1 aardappelbon in 2 weken afgeven en weer 25 gr Nährmittel meer.

Dus kunnen we nu nog maar eenmaal eten – ’t Is, zoals Rannenberg zei: bitter.

Maar ja, ’t moet maar.

Met Fial en Bébert Bonhomme inkopen gedaan.

Nauwelijks thuis is het weer eens LUCHTALARM zoals verwacht. Na 2 uur pas voorentwarnung - melk halen – (tent geschrobd) pap koken en naar bed tot half acht, tabak genoeg, voorlopig, en morgen krijgen we Duitse sigaretten.

Na de karnemelkse pap eindelijk weer eens tijd om het dagboek bij te werken.

Kobus bracht nog een brief voor me mee uit Nederland – door Frans geschreven.

Gelukkig alles nog gezond. Maar wel honger, hè.

Vanavond wat zitten knoeien en lezen; het is echter weldra 12 uur – en de la-fü draait de stoppen los en in het donker naar bed.

 

Zondag 4 februari

Vanmorgen al vroeg aan het spoken geweest – boterhammetjes met boter suiker en worst gegeten, met ’n lekker pijp tabak weer naar bed. Ik slaap weer in tot ’n uur of een.

Buiten valt natte sneeuw.

Pelkartoffels koken met Jaap en bakken in boter en vet, smaakte lekker met ’n beetje rodekool.

Dan vlug naar de kerk, het is al over drieën – natuurlijk wéér te laat! Na de Mis hard naar huis – de La-fü heeft Austria sigaretten (20 st) uitgegeven.

Terwijl Kobus pannekoeken bakt, werk ik het dagboek bij.

Heb

Het beroemde plaatje waar ze ons nog steeds mee doodgooien. Zelfs op lucifersdoosjes en sigaretten omslagen is het mannetje te zien!

Ook voor ons geldt het parool:

FEIND

HÖRT

MIT!

een beetje hoofdpijn vanwege de vuile vochtig koude wind.

Het regent buiten drenserig.

Ik ga na de pannekoeken (die uitstekend smaakten!) kousen stoppen.

Dat gaat de laatste tijd ideaal, ik heb het geheim ervan door!

Maar VOOR- EN LUCHTALARM tot TWEEMAAL toe houden me lelijk op.

Vroeg naar bed vanavond.

 

Maandag 5 februari 81e week -36

Rot geslapen vannacht – de beddeplankjes verschoven n.l. en er donderde er eentje uit… zodat m’n bed nu onderstaand beeld gaf.

En daardoor was ik vannacht herhaaldelijk wakker met een pijnlijke heup.

Om 8 uur opgestaan, het is al lekker licht, buiten. Rap

 

 

ZO ZAG M’N BED ER UIT

 

 

naar de fabriek, waar de morgen zonnig en vlug voorbij ging VOORALARM.

De middag duurde echter verrot lang, hongerend na de koolsoep naar wat lekkerders en … voedzamers.

’s Avonds thuis is het lekker schoon in de barak, maar nauwelijks begin ik dagboek bij te werken of: VOORALARM – licht uit.

Bij een waxinepitje dagboek bijwerken.

Het schijnt dat de Amerikanen een groot offensief hebben geopend in het Westen.

Als het veilig is, gauw naar bed – kan tocht niets uitvoeren – het is te donker om te wassen.

Dinsdag 6 februari

Het was echter eerst nog ’n keertje vooralarm voor ik te bed ging. Vanmorgen alweer om half zes wakker.

Doezel weer weg. 8 uur op.

Op weg naar de fabriek LUCHTALARM (half negen).

Op de Alu gelijk in de kelder tot precies 9 uur.

Goed en wel aan het werk: weer in de kelder – luchtalarm. Nauwelijks weer begonnen of het spelletje begint wéér – nu tot 1 uur toe.

Om 1 uur gelijk ‘n half uur pauze, van ½2 tot twee uur wat werken, dan eten in

De cantine dat er om 1 uur natuurlijk nog niet was.

En zodoende “echt” gewerkt vandaag van half drie tot zeven.

Dan gauw wassen en naar huis – het was wel een dag met een gaatje!

Thuis eerst even dagboek bijwerken om nog wijs te kunnen uit al dat lamlendig geknoei hier. (Bij ons in de kelder vielen negen vrouwen flauw, en 1 brak in de haast een arm…)

Vroeg naar bed, vanavond.

Woensdag 7 februari

Vanmorgen lekker vroeg op.

Op m’n gemak wassen, en ontbijten, ’n sigaretje na, en dan met Lasscher lekker naar de fabriek gewandeld.

Goed gewerkt, vanmorgen.

’s Middags echter weer verdomd honger geleden, en slaperig.

Om 7 uur vlug wassen, en naar de barak. Op de Straße der SA lopend horen we de sirenes alweer loeien: LUCHTALARM.

Eerst een tijdje in het donker zitten soezen, en ’n paar verse pelkartoffels gegeten.

Het is dan weldra voorentwarnung; ik ga de pelkartoffels bakken (wat mieters gaat – is wat voor thuis!) nauwelijks de helft af, of andermaal LUCHTALARM.

Bij het licht van m’n sigarettenaansteker samen met Jaap opgegeten.

Rook nog een pijpje (het laatste) in het donker, en

dan dagboek bijwerken.

Nog even daarbij gestoord, doordat de Lafü het licht weer uitdraait – het is dus wsch nog niet pluis daarboven.

Enfin, nu brandt het weer (voor hoe lang?) ik maak m’n dagboek af, en nu naar bed!

Al met al is daarmee de maand Februari voor het 1e kwartdeel weer voorbij!

 

Donderdag 8 februari

Vroeg wakker – om half zes op.

Op m’n gemak wassen en eten – dan in marschtempo met z’n allen naar de fabriek, waar ik vandaag lekker heb gewerkt ofschoon ik niets te koken had (zette me er overheen).

’s Avonds om 5 uur Feierabend en rap met Asscheman en Spek naar huis – vanwege de Stromsperre is er haast bij de pelkartoffels. Om 7 uur worden die opgebakken tot fijne brat.

Dan voor Wim Bode ’n stukje in z’n broek zetten – het blaast vooralarm, en dus eerst dagboek bijwerken.

Na een boterham naar bed – lekker weer slapen!

 

Vrijdag 9 februari

Weer het eerste opgestaan.

Laatste dag vandaag, dus vroeg aangevangen.

Om elf uur ik het vooralarm, half twaalf LUCHTALARM en in de kelder.

Om twee uur een grote duik uit de lucht, oorverdovend lawaai, gegil van vrouw v.d. Walle, ieder

drukt zicht tegen de muren – er vallen bommen en luchtmijnen vlak bij.

Dan is het stil, akelig stil, de vliegtuigen ronken en daveren, maar hoe we ook wachten, er komt niets meer.

Langzaam sijpelen de berichten door – de fabriek is geraakt! Pressguss, Werkzeugbau, magazeps van Bauer, en de Italiaanse barak, de Russische barakken en die der Ost.

In de Italiaanse barakken twee doden. Ook op het goederenstation kwamen bommen en doden o.a. een (of twee?) Hollanders…

Om 3 uur is het pas veilig, we gaan in de cantine eten – pap – en bekijken de drukte op het fabrieksterrein – rodekruis – en brandweerauto’s.

Luftschußmensen in vuile overalls maar kom, ik ben het beu, waarom nog meer woorden en papier verknoeien over die menselijke ellende?

Heel de avond werd er bijna over gekletst.

Om 5 u. gauw Feierabend machen, wassen en naar huis, lekker in het donker zitten bij de kouwe kachel…

Ik heb er echt genoeg van.

Om 7 u, na de Stromsperre gauw de kachel aangemaakt en pelkartoffels gekookt die lekker smaken – ondanks alles.

Dan wasgoed in de week zetten, dagboek bijwerken en wat tekenen.

Tamelijk laat naar bed, maar morgen kunnen we uitslapen!

Zaterdag 10 februari

Om negen uur opgestaan, wassen, eten en eerst melk halen.

Dan naar Degenkolb en Wiegener, naar Ziegler, ’n stoet kopen en rap terug naar huis. Regenachtig weer vandaag.

FRONT IN NEDERLAND!
Noordoostelijk van Nijmegen gingen de Canadezen na een artillerie inleiding van zes uur weer tot de aanval over, en veroverden enige kleine dorpen, hun aanvallen liepen echter dood op de afweer der Duitsers. Zo schreef gisteren ’t Duitse OKW-bericht

Vanmorgen namen de uitgebomde Italianen hun intrek in de “Eiswiese”.

Pap koken – steckrübensoep eten, ’n pijpje roken, ik ben weer eens echt verzadigd. Dagboek bijwerken.

’s Middags de witte was weer eens gedaan, en een beetje bij de kachel zitten soezen.

’s Avonds lekker in het donker gezeten, wegens de stromsperre van 5-7 , dan met Lasscher en Bode naar Herkules, Vuyk en Slager ophalen en naar de Kino (Capitol: Philharmoniker).

Intussen Vooralarm geweest.

Op weg naar huis nog een keertje vooralarm.

Niet lang daarna is het LUCHTALARM -  ze vliegen weer verdomd laag hun rondjes boven de stad zodat we nog maar niet naar bed gaan.

Na afloop gauw naar bed – ik heb nu eindelijk weer eens een offi-

cieel hoofdkussen aan de lijn – van Lasscher gekregen.

Dat beviel me best – zó goed geslapen vannacht dat ik niets gehoord heb van de viermaal vooralarm.

Zondag 11 februari

Ongeveer 10 uur opgestaan, en de kachel aangemaakt – we koken vandaag nl. weer eens groene erwten!

Lekker wassen, sigaretje roken, en dan alweer dagboek bijwerken. Het was juist nog even vooralarm.

Nou, maar de erwtjes smaakten weer geweldig.

Nog zes weken
      en ’t is alweer
            PASEN…

Voldaan na afloop een sigaretje Regie 4 opgestoken, waar we er weer 20 van kregen. Dan ga ik me opknappen, en zit me echt te vervelen, in afwachting van de Mis om 4 uur.

Na de Kerk gauw naar huis, met Jaap pelkartoffeln koken en in vet en margarine opbakken.

Wat smaakt dat toch lekker.

Nog wat napraten, en dan maar naar bed.

Maandag 12 februari 82e week - 37

Ong 10 uur als eerste op – kachel aanmaken, na melk te hebben gehaald. Pap koken, wat rot gaat, omdat er weer eens geen trek in de schoorsteen zit.

Dan wat kolen jatten,


Gisteravond zagen we in de Wochenschau de Moerdijkbrug opblazen door Duitse Sprengboote.

FRONT IN NEDERLAND!
Zuidoostelijk van Nijmegen doen de Geallieerden zware doorbraakpogingen en overschreden de grens – bereikten Kleef.

ze liggen daar zó mooi open en bloot en ik moet vanmiddag wassen – en kolen hebben we niet meer… Dagboek bijwerken.

Met Lasscher naar de kapper (Weidel) thuis 5 paar sokken wassen en aardappelsoep koken.

Het prachtig lenteweer van vandaag begint plaats te maken voor ’n regenbuitje (o, m’n schoenen!)

Lekker nog een uurtje gezellig zitten alvorens naar de fabriek te gaan. Niet te veel zin vanavond.

Dan ook rot gewerkt, enorm veel slaap gehad – niet gerookt.

BEGIN DER VASTEN

Dinsdag 13 februari

Om een uur wegens LUCHTALARM een half uurtje in de kelder.

Nadien bijna niets meer uitgevoerd. Om 5 uur blij dat het Feierabend is.

Gauw naar huis – het is heel zoel en zacht weer. Geslapen tot een uur of drie. Opstaan en de stad in, ’n half brood kopen en 1 bon aardappelen, waar gauw kartoffelsoep van wordt gefabriekt.

En dan alweer naar de fabriek nadat Jaap thuis kwam met ’n zak van minstens 50 kg piepers! Dus we eten weer!

VASTENTIJD 1945

Weer begint deze week de vasten, de zesde Vastentijd in de oorlog.

En heel bijzonder nu wil ik deze tijd gedenken.

Och heel de oorlog is feitelijk ’n tijd van boete, van gebed, loutering, onthouding, offers,  ja van vasten.

En toch is het goed, nog eens heel bijzonder de aandacht te richten op deze dingen, dat ze nu eens heel bijzonder gedaan mogen worden ter ere van God, en tot uitboeting onzer misslagen en zonden, als gebed tot God om behoud van de onzen en ons, om zijne zegen over ons

Nadat gedurende de dag ongeveer 6x vooralarm geweest. Was – om 9 uur de kelder in wegens LUCHTALARM. Kreeg van der Serf Marovic 2 Bregava sigaretten die me er lekker door hielpen vandaag. Elf uur 15 weer arbeit, maar heel de nacht is het lichten aan lichten uit, doorlopend zitten er Verbanden boven. Om 5 uur gauw naar de barak, en een laatste halve sigaretje met een papieren verlengstuk gerookt, slapen. Intussen is het al dik

Woensdag 14 februari

Om 12 u al opgestaan, het is alarm en ze vliegen weer zo rottig zoekend dat we maar gauw uit bed springen met dikke ogen en hese stem van de slaap. Enfin, ik maak de kachel aan – kook hele dikke aardappelsoep en werk dagboek bij. Vanmiddag wassen – heb nu mooi de tijd – zal vannacht wel slaap hebben. (afgelopen nacht ook al zo!) Maar ’t zal toch wel weer alarm

af te smeken, dat ons gebed toch niet ijdel klinke.

O God, bid ik dan, wil toch de ogen openen van hen, die niet zien, de oren van die niet horen, het hart vertederen van den verstokte.

Schenk uw kracht naar kruis, doe alle gevaren van ons, van de onzen en van het vaderland wijken, en dat wij toch spoedig een rijke en voorspoedige tijd mogen beleven tot uw eer en onze zaligheid.

O God die niet de dood maar de bekering der zondaren wilt. Mogen spoedig uw barmhartigheden ons voorkomen, want wij zijn arm geworden bovenmate (ps 78).

Amen

zijn! Al met al was het vandaag overdag van 10-5 uur aan een stuk alarm!

Blauw werkpak en ouder plusfour gewassen, aard-soep koken – kolen halen.

En nu zit ik in de schemering te peinzen – dagboek voor me, en ’n bord aardappelpuree.

Langzaam donkert het, en het is vredig. De kachel snort de tafels en stoeltjes, alles staat als in gedachten verzonken. Buiten rept zich een enkeling langs met een zak waarin wat kolen. Wolken varen geruisloos, als dragen zij geheimen met zich, en slechts het tikken van een pendule ontbreekt. Het moment om te denken en te peinzen over Holland…

Februari is al weer half om, nog 2 wk en Maart begint alweer – de Lentemaand.

Wat zal ons dit voorjaar gaan brengen (of ontnemen?)…

Ongeveer 10 Februari werd er hier een nieuw soort alarm ingevoerd – een huiltoon die 5 minuten duurt: ga dan maar met een broodje in de kelder want dat betekent: Luftlande-alarm dus parachutisten

Vannacht weer twee maal in de kelder – kreeg van Marovic 1 kg brood aan bonnen – niet nodig!

Verder de hele nacht weer zo’n beetje vooralarm veilig, luchtalarm enz, tot het je voor je ogen draait.

En dan, een slaap die ik had gewoon ontzettend.

Niet veel gedaan, maar wel veel geknikkebold.

Donderdag 15 februari

’s Morgens gauw naar huis – slapen.

Kreeg van Jaap eerst een lekker sigaretje. Smaakte mieters!

Om 11 uur is het weer zwaar alarm, ze vliegen weer verdomd laag – maar ik blijf in bed – ik heb m’n nachtrust nodig.

Om 4 uur op – kachel aangemaakt. Dagboek bijwerken.

Kook lekkere aardapp met een meeljustje.

Jaap komt thuis en we eten gezamenlijk.

En dan met Vuyk en Slager naar de fabriek.

Kreeg van Bébert een camel, helemaal geen alarm geweest, deze nacht.

Vrijdag 16 februari

Laat opgestaan – weer kolen gehaald.

Pelkartoffels koken, intussen dagboek bijwerken.

Prachtig lenteweer vandaag, met zo’n zonnetje in top! M

et Janus naar de fabriek, gauw werken – ik heb er zin in vannacht. Om 4 uur was het nog even VOOR-

ALARM, maar verder ’n prachtig rustige nacht.

Zaterdag 17 februari

Om 5 uur wassen en verschonen (om te douchen te koud water.) en dan rondtreuzelen tot half acht; - inkopen doen.

Heerlijk geurden de dennebomen in de zijstraat der Weenderl.str, ze deden me denken aan Hilversum, het Gooi, aan thuis, en een ogenblik had ik spijt, die lucht te hebben ingeademd.

Maar luid floten en kwetterden de vogels, als een zoete belofte; weldra – ja weldra zal het weer lente zijn, en wie weet – wie weet – jongen.

Bij Degenkolb ging het nogal met de drukte, maar bij de melkvrouw stond een enorme rij – zodoende pas om 10 uur thuis.

Pap en karnemelkse pap koken – ik rook ’n laatste lekker pijpje – eet wat (brood met markenfreie quark en met leverworst v. Kindler (goed vet))

En dan in de schone Stube dagboek bijwerken – ik heb nu toch een pracht van ’n slaap – Fijn wat geslapen tot half zeven.

Opstaan – Kosse en Arie Gouda op visite – bedelen om sigaretten, maar die heb ik ook niet!  Luchtalarm.

Later schoenen naar Piet gebracht – en dan weldra bij de Franse buren kijken, waar men verschillende koffers heeft opengebroken of

meegenomen. Zodoende laat naar bed.

Zondag 18 februari

Ong. half elf op, wassen scheren – ontbijten met karnemelkse pap en brood met worst en quark. Dan dagboek bijwerken.

Lekker pelkart. Opbakken met worstvet en boter, en met witte kool uit de keuken opeten.

Intussen is  het al 2 uur maar nog steeds geen sigaretten.

Houting komt wat op visite, met Steenbergen naar de Kerk (laat) en rap terug; pannekoeken eten!

Het is al 6 uur – nog geen sigaretten (de bloedhond verpestte zodoende de hele zondag – allemaal chagrijnige gezichten.

’s Avonds nog een half uurtje LUCHTALARM (in het donker);

dan eindelijk geeft de bloedhond sigaretten uit (20 zégie)

Als het veilig is, dagboek bijwerken – lekker achter het washok gep….

En dan gauw te bed, want morgen weer dagdienst.

Maandag 19 februari 83e week – 38

In Nederland sterke Angriffe tussen Rijn en Maas.

Om 9 uur aangevangen – vandaag best gewerkt!

’s Middags 3 kwartier in de kelder vanwege LUCHTALARM.

’s Avonds tijdens LUCHTALARM naar Piet (schoenen keurig klaar) en naar de Lafü voor zweer op linkerwijsvinger en voor schoenenreparatie

Dinsdag 20 februari

Ong. 10 uur omgebouwd op M7 lukt niet mooi – tot 2 uur niets gedaan, en dan gaat het nog maar rot.

Moe als ik alleen naar huis ga – het regent.

Maar Jaap heeft pelaardapp gekookt – en ’n fijn Raleigh sigaretje smaakte vanmorgen ook moedgevend.

’s Avonds eindelijk weer dagboek bijwerken.

Zaterdag kunnen we weer pudding koken – niet te kort dankzij Jaap. Vandaag overdag om 12 – 1 u luchtalarm geweest.

Woensdag 21 februari

Vandaag heb ik me een ongeluk zitten tobben, omdat de boorkap er telkens afviel.

Niettemin loopt de zaak na de middagpauze v. 4 uur tamelijk vlot. De hele avond weer eens bij een pitje gezeten, wegens LUCHTALARM.

Donderdag 22 februari

Om 7 uur beginnen – Baden Powell is jarig, doch geen feestsigaret, want er is niet.

Het werk loopt glad, ong. half twaalf is het LUCHTALARM.

Na de pauze ong. 1 uur in de kelder.

De bommen ploffen weer neer – heel de kelder schudt en beeft tot drie keer toe. Kwart voor drie veilig.

We knipperen tegen het zonnetje, want het el. licht ging uit en we zaten (of: stonden) in het volslagen donker.

Ditmaal was de schade tamelijk groter: vlak achter de fabriek werd

het goederen en rangeerstation flink getroffen vele woonhuizen in het “bommenhoekje” met de grond gelijk, en het kantoorgebouw, en de portiersloge van de Sartoriuswerke werden in puinhopen herschapen; decimeters dik ligt het puin en de aarde er op de Weenderlandstr. – ook de Brouwerij (in de buurt van het Lager dat goddank ongedeerd bleef) is verdwenen.

Vele gewonden die kreunden en kermden, en vele wanhopige vrouwen, brandweerauto’s bij ’t nablussen, en ‘m nerveuse mensenmassa op allerwegen als we om 3 uur naar huis gaan. Vooral als het andermaal luchtalarm blaast.

Ook wij aan de hol. Thuis eerst ’n pijp roken – ’n boterham eten, en dan dagboek bijwerken.

Aardappelsoep koken en eten, en niet te laat naar bed - morgen moeten we opruimen op het stationsemplacement!

Vrijdag 23 februari

Om 5 uur gewekt, maar om 6 uur pas opgestaan.

Grote bekken van den Lagerführer, opstellen in ’n lange marschformatie, allen gaan mee (de nachtschicht drukt ‘m alvast). Zingend en joelend bèèèèh in begrafenistempo naar het goederenstation, waar we een schop krijgen of een houweel, en dan naar de getroffen punten – een heel militair transport ondersteboven – zeer en zeer vele voltreffers!

En wij de kuilen dichtgooien (onze kuil was ong 10 meter breed,

20 m lang en 6-7 meter diep, waar we op aanvallen met ’n klein honderd man (we doen echter ongeveer niets).

Later, ong 9 uur komen er soldaten en die aan het commanderen. Het versjouwen van bielsen en verbogen rails (als zilverpapier!) bevalt me niets en gedoken dat het niet mooi meer was.

Om half 10 frühstück – we maken een ontvluchtingsplan op, maar reeds blaast het LUCHTALARM en wij aan de hol.

In Weende stappen we op een auto die juist zal vertrekken en rijden een heel stuk mee: Slager, Vuyk, Spek, Luypen en ik.

En dan opstijgen: steeds hoger en hoger de bergen in, het werd een prachtige tocht terwijl de Verbände oversuizen en donderen.

En tenslotte verlaten we het ravijn, de droge bedding, en keren vast langzaamaan terug:

Het ontwarnt, maar dicht bij de Kasernes: andermaal vol alarm, en dus weer wat terug de droge bedding in.

Als het veilig is, naar de fabriek (2 uur 30) eten, steckrubenties, en dan Wochen- en Zulagekart halen we gaan niet meer naar dat rotbahnhof, maar we

drukken hem naar Völke, inkopen doen, en dan, heerlijk vermoeid naar huis.

Andermaal heerlijk gegeten, brood met Harzkäse, en dan meelpap in ’t water koken. Intussen koffie gedronken met lekker suiker.

Dan dagboek bijwerken.

Weldra gaat het licht uit: v o o r a l a r m – tiefflieger.

Als het veilig is, gaan we naar bed – rozig van het vele wandelen.

Zaterdag 24 februari

Om zes uur konden we het bed haast niet uit komen – we zijn nog niets uitgeslapen of fit.

Veel te laat op de fabriek; met ’n paard en wagen meegereden, en gauw Gewinde schneiden (M5 vandaag).

Om half een ongeveer is het LUCHTALARM en in de bunker, waar het ditmaal lekker leeg is: iedereen is de bergen ingehold.

Als het half veilig is, naar onze kasten – wassen – weer vol alarm. We kunnen nog niet naar huis, en wachten voor de poort op de Entwarnung.

Tenslotte naar huis, waar ik half 3 aankom; na een paar boterhammetjes pap en pudding koken, essen holen van de kantine (aardapp met ’n justje.

Als Jaap thuis komt om 6 uur: eten.

En niet lang daarna is het LUCHTALARM.

Bijtijds naar bed, want vanmorgen is er wel weer wat te wachten…

Zondag 25 februari

Om 7 uur worden we gewekt door een hoop geraas bij de buren;

we horen het lieflijk geluid des Lagerführers o jemine – ’t is weer mis – daar komt hij bij ons binnen – alle aufstehn en aantreden – we moeten de spooremplacementen weer vrij maken.

Maar ieder blijft met z’n kop onder de dekens.

Ten laatste ontbloot de lafü Mook, en hij brult, dat de volksstorm het lager omsingeld heeft, en dat niemand dus kan ontkomen…

en dan komen we er maar uit, vastbesloten om ‘m te drukken als we de kans krijgen – vloekend en scheldend.

Op het lagerterrein is veel Ausländervolk al tesamen gedromd;

als schapen bijeen gedromd door de er omheen rennende Schurfie, het petieterige wachtsmannetje.

En dan in de rij naar het goederenstation, bewaakt door de volksstormers. Verschillende laten een ballonnetje op, om weg te komen (bv. schoen vastmaken, in het urinoir, maar er stellen zich rap een paar volksstormers bij hen op.

Zo komen we op het bahnhof, waar we er met een

heel stel aan de andere kant afglippen – het is weer gelukt.

Met Vuyk en v. Maanen ‘n pracht wandeling gemaakt, van meer dan 40 km.

We zagen bijzonder veel natuurschoon bij onze tocht door de bergen.

In het bijzonder over de Hünstollen (423 m) en tussen Over Billinghausen, Reyershausen en Nörten. Langs de Reichsautobahn naar Gtg terug.

Bij Weende zien we een Tiefflieger op Gtg duiken en schieten.

In de Weenderlandstr. staat het vol met gedoken Auslanders; we kunnen nog niet naar het lager daar het pas om 6 uur feierabend is. Nog wat in de Herkules gezeten, en dan, heerlijk vermoeid naar huis – aardappe met erwten en bonen; pudding toe en dan lekker slapen!

Heel de dag was het nog LUCHTALARM en VOORALARM,

’s avonds ook nog.

Maandag 26 februari 84e week – 39

DIE SCHLACHT AN DER RUR NIMMT AN HEF-TIGKEIT ZU

Vanmorgen alweer het zelfde liedje, maar de lui van de schicht en afd. mogen thuis blijven.

(B.v.Maanen: stil nou es – ich rede zegt de lagerführer…)

Lang blijven slapen – ’s middags broek repareren en dan onder het genot van een originele GravenA dagboek bijwerken.

En dan naar de cantine, Jaap heeft het eten  al in het wasruim,

we eten daar onze bruine graupensoep die maar wát lekker smaakt,

en dan met Lasscher samen naar de Kino: de vrouw mijmerdromen, welke film zonder veel inhoud werd onderbroken door LUCHTALARM – zoals te verwachten was.

Naar huis gekuierd, waar we nog wat bij het carbidpitje zitten, en dan maar weer naar bed.

Vannacht lekker krank gebleven!

Dinsdag 27 februari

Vanmorgen lekker lang uitgeslapen, en nu voel ik me fit.

Hand in zeepwater gebaad en nieuwe pleister op de wond gehaald bij Schurfie.

Het is LUCHTALARM, en niet  koud – de kachel brandt niet, bij afwezigheid van kolen (dus ook niets te eten en brood halen onmogelijk wegens het alarm)

Dan op m’n gemak dagboek bijwerken met ’n hongerige maag.

Dan met Lasscher naar

Naar het schijnt is Turkije tegen Duitsland in de oorlog getreden

En zo is er alweer een maand voorbij, de tweede van 45 die ons meer bracht aan bommen dan alle vorige tezamen.

Maar persoonlijk leed geen van ons schade, en we zijn hiermee de tweede winter zo goed als gepasseerd.

En weer hebben we geluk gehad, weer waren de elementen met ons: het werd geen strenge of lange winter. Nu tuffen we het voorjaar in, de tijd der Beloften.

Daar komt Pasen, het feest van de overwinning op de Dood, Pinksteren, God’s hulp aan de zijnen, en met deze twee symbolische dubbelfeesten is heel ons hart geopenbaard:

Moge het VREDE worden en VOORSPOED

de fabriek, we eten een clandestiene portie, en nemen de Kochgeschirrs vol mee naar huis. Ook samen ’n Krankenschein gehaald.

Somber weer vandaag, maar absoluut niet koud.

Thuis wat praten over poppekast, dan aardappelsoep gekookt op ’n houtvuurtje.

Niet laat naar bed. Vooralarm.

Woensdag 28 februari

Half elf opgestaan – het is zoel buiten – echt lente.

Melk halen, en dan naar de fabriek graupensoep eten.

Naar Schützenplatz – in plaats van dr Arndt komt er LUCHT-ALARM – weg daar, naar huis, dagboek bijwerken – lusteloos; drie schalen pap koken.

’s Avonds grote houtdiefstal gepleegd, we moeten toch koken.

LUCHTALARM; in het pikdonker ’n GravenA gerookt v. Mook en dan naar bed.

MAART - LENTE MAAND 1945

Donderdag 1 maart

Lang blijven slapen, vandaag.

Maartse buien tekenen de nieuwe maand.

Moge het een betere zijn dan Februari was!

Gisteren een brief van thuis gehad, waar alles nog prima schijnt te zijn.

Aardappelsoep koken met Lasscher, die me best smaakt, dan maar het Abort, en dagboek bijwerken.

Ik voel me mieters, heb weer moed en vertrouwen, nieuwe pleister op m’n linkerwijsvinger gehaald; die er nog lelijk uitziet, maar vanavond ga ik weer werken, nu het bleek dat de Hollanders niet op de Bahn behoeven te werken.

Na de aardappelsoep en het dagboek kousen stoppen – word er beverig van – heel geen zin. Een mens wordt nerveus in dit rotland. Buiten regent het maar door. Nergens zin in en m’n brood is fini….

ZOU DIT DAN EINDELIJK DE LAATSTE MAAND IN OORLOGSTIJD ZIJN?

Enfin, nu pelkartoffels koken; die smaken weer daverend;

intussen komt Jaap al thuis (weer aardappelen genoeg…)

En nu is er weer een ander lollig

Soms twijfel ik er zelf aan, of ik nu echt wel naar Vrede verlang, en dan herinner ik me dagen, buien, momenten,

dat ik het haast niet langer hield van verlangen naar vrede, verlangen naar thuis, naar mijn land, hunkering naar liefde,

en me dat alles herinnerende, verwerp ik het, en ik denk:

’t is alles leugen, ik heb het hier toch ook goed; mooi werk, goede kameraden, wat al niet.

Maar toch, opeens weer treft het me, hoe ik weer begin te snakken, de oude banden trekken weer aan, als ankerkettingen worden zij gespannen, en weer verlang ik, naar meer vastigheid, meer grond, meer zekerheid,

en veiligheid, naar m’n lieve ouders, m’n land, ja, nu weet ik weet, wat het betekent, hier tot een ondergeschikt en dom, zelfs vies soort mensen te worden gerekend, dus bist nur Auslander….

God geve spoedig verlossing;

zal dat dit voorjaar – deze zomer nog mogen zijn?

Nu is de winter haast voorbij, de sneeuw en koude zijn geweken.

Nu leven alle mensen op, een ieder wordt weer doortinteld van de lente.

Nu komt voor ons de mooiste tijd voor ons zigeunerleven weer.

Maar nu gaat ook de oorlog in het Westen weer herleven, en diep in onze harten hopen wij dat nu de laatste winter in dit land voorbij zal zijn…

We hebben veel geleerd, sinds we die zomerse dag in Juli onze eerste voet in een Lager zetten, en alles hebben we nu meegemaakt, we zijn: volleerd.

En nu wensen we harder dan ooit terug te keren naar het land dat we hier pas hebben leren waarderen en liefhebben, en terug te keren. Ieder in zijn eigen echte vak, en daar zijn krachten écht te geven, ons zal het ploegen zijn, het zaaien, en onze kinderen de Oogst!

wij leven

in de lente

IL N’Y A RIEN PLUS TERRIBLE QU’UNE GUERRE

nieuwtje: we zullen 125 gram vet, 1000 gr brood en 250 gram Nährmittel minder ontvangen, per maand, en wsch geen toelagekaarten meer; dus:

M E E R    b o m m e n  en

M I N D E R   b o n n e n…

Maar och, daar moet het nu eenmaal heen; momenteel heb ik m’n genoegen gegeten aan de pelkartoffeln, met ’n boterham van Jaap toe, en nu steek ik m’n sigarettenpeuk in de pijp, (van Jaap gekregen) en rook nog wat – vandaag is alles dus nog kits, en komt tijd, komt raad.

’s Avonds weer eens te werken.

Het was vannacht wel 8 maal alarm, twee maal gingen we in de kelder, in totaal 260 minuten: ’s morgens schoot nog eventjes een tiefflieger een voltreffer in ons fabrieksgedeelte: ’n luide knal, veel bloed, versch. vrouwen en meister Sonneboon gewond.

Niets te roken gehad.

Vrijdag 2 maart

’s Morgens gauw te bed; slapen geblazen.

Natuurlijk weer weldra luchtalarm, hè dat maakt je misselijk

Afijn, ‘s avonds weer naar de fabriek, waar het net als gisterennacht rottig koud is; vooral toen we om bij tienen weer uit de kelder kwamen na het luchtalarm

(het was trouwens weer versch. malen alarm).

Tegen alle verwachtingen in kregen Lasscher en ik toch nog een toelagekaart – dus laat ik brommen.

’s Morgens niet te douchen, we krijgen maandag pas de Wochenkarte, en dan rap naar huis, boerenkool jatten, en hout, dan lekker slapen, dan

Zaterdag 3 maart

Om 11 uur alweer eruit, vanwege luchtalarm.

Als het entwarnung is, komt er even een viertal tieffliegers, we weten niet waar we het zoeken moeten, tenslotte in het washok (wat ’n idee) maar dat is kalmerend voor de zenuwen…

’s Middags pap koken, en aardapp met boerenkool in Eintopf (smaakte verdomd goed).

Ook voor morgen vast, want dan zullen we wel weer op de Bahn moeten werken.

Laat naar bed, heel de avond weer LUCHTALARM geweest.

Zondag 4 maart

Om half zes worden we gewekt, en met maar weinig worden we vandaag weer ingezet.

Op het station worden we in een goederenwagon geladen, van een lange zandheim (tussen de rails vandaan door de bommen) en na lang wachten tuffen we een eind de stad uit maar Oberscheden waar we op een spoordijk deze zandwagons af moeten laden.

En dat gebeurde onder een jagende sneeuwstormjacht.

De wagon die net boven ons in de wind stond was geladen met kolengruis, dat, nat geworden door de sneeuw ons heerlijk vuil maakte. Aan de anderen te beoordelen moest ik ook enorm vuil zijn, zoals ik thuis aan de weet ben gekomen!

Als de wagons leeg zijn moeten we in de sneeuwjacht nog wat wachten, maar om één uur zijn we weer op het station, we zijn rap weg, en terwijl de anderen vast naar huis gaan, loop ik even naar het Schützenplatz-lager voor m’n schoenen.

Het is een heel pak van m’n hart dat m’n schoenen nog niet verloren zijn, en morgen het eerste gemaakt worden.

Zo is ook dat probleem weer in orde (de schoenen die Buisman voor me gemaakt heeft vertonen helaas een lelijke drakensch aan de neus wat er vandaag niet beter op werd.

Maar

allée.

Thuis gauw ’n boerenkoolprak eten, die Bode heeft opgewarmd.

En hoe die wel smaakte! Griesmeelpap toe, die lekker stijf staat. Dan ga ik me wassen (helaas ’n vuiltje in m’n rechteroog) en dan lekker schoon, fijn wat slapen, dat doet me goed.

’s Avonds een potje…..

Boerenkool met aardapp. koken en dan: … we krijgen waaratje sigaretten (24 stuks Sondermischung).

Dan in mieterse stemming dagboek bijwerken.

De andere jongens komen thuis met goede oorlogsnieuwtjes, en dan in daverende stemming naar bed.

Maandag 5 maart 85e week – 40

Vanmorgen waren we allen helaas te laat op de fabriek, hoewel pas om 9 uur aangevangen.

Ongeveer half 10 is het LUCHTALARM, iedereen gaat aan de hol; maar ik ga kalm naar de kelder.

Zo was het nog TWEE keer LUCHTALARM.

En daar we geen Wochenkarte hebben gekregen wilde Rannenberg geen etensbonnen voor de kantine voorschieten.

Gelukkig had ik ’n stoet, zodat ik toch niet zonder eten zat.

En koud dat het was in die

rotfabriek!

Enfin, om half twee eindelijk pas echt begonnen!

En ’s avonds was het voor de variatie nog maar eens LUCHTALARM – niettemin smaakten de pelkartoffeltjes daverend.

Dinsdag 6 maart

Alweer te laat, vandaag, maar we kregen de Wochenkarte, en het was op de fabriek niet zo koud.

’s Avonds is het maar ‘ns een keertje LUCHTALARM.

Na de karnemelkse pap met zoetstof lekker slapen – het is al laat zat.

Woensdag 7 maart

Na een nacht vol alarm, waar ik goddank niets van heb gemerkt, weer te laat op de fabriek.

’s Morgens half elf … LUCHTALARM.

Het is nog niet lang veilig, of juist bij het aankomen v.d. soep in de kantine is het andermaal LUCHTALARM.

Nadien toch nog even lekker gewerkt.

’s Avonds zit ik juist heerlijke griesmeelpap met suiker te eten als het weer LUCHTALARM is, en terwijl ik dit alles

HET ETEN

De voedselpositie van het 3e Rijk schijnt zich gewijzigd te hebben:

1)

Nährmittelbonnen hebben geen waarde meer – in plaats daarvan: W6 = 200 gr nährmittel (d.w.z. precies genoeg voor de kantin

2)

Per maand één kilo brood ongeldig verklaard.

3)

In 5 weken maar 4 “Wochen” karten

4)

toelagekaarten vervallen NIET WAAR

Dit betekent: verlies v. 7700gr brood, 1 kg vlees, 125 gr boter, 160 marg 325 suiker enz.

schrijf, brommen, nee loeien ze brullend over, dat de rillingen over je lijf rennen. In die gewaarwording het dagboek sinds zondagavond bij carbidlicht bijgewerkt.

En dan gauw naar bed, want morgen weer om 6 uur beginnen.

Donderdag 8 maart

Om half 5 opgestaan. Heel de morgen rustig gewerkt.

’s Middags is het echter van half twee af een paar uur LUCHTALARM.

Met Lasscher en Joli naar de bergen achter Weende.

Er waait echter een koude wind. Op de fabriek nog een beetje gewerkt, kwart voor vijf feierabend. Thuis een kilo vers brood opgegeten, dan nog eens liter pap zonder sui-

ker, van Mook.

Vandaag is het officieel dat Keulen is gevallen – de stad schijnt één ruïne te zijn.

Laat naar bed, door LUCHTALARM.

Vrijdag 9 maart

Daar we te laat opstaan, blijf ik vandaag maar weer eens thuis – zeer verkouden, en slijmhoest.

Ong. 10 uur opgestaan wegens LUCHTALARM.

Wandel wat door het kamp; prachtig weer vandaag (alleen nog wat handkoud).

Dan gortpap met melk en ’n scheutje meel, en suiker gekookt, lekker verzadigd, kreeg een pijpje stoftabak van Wim Bode. Dagboek bijwerken.

’s Middags wat gewandeld (bezichtigen een grote moderne wijk; we eten het zelfde, de zelfde kleding, de zelfde partij, de zelfde uniform, voor pa, ook voor moe, zoon en dochter, dezelfde woning, zelfde volkstuintjes met uniforme prieeltjes enz, enz, enz.)

Dan in de stad een bakker oplichten met een ongeldig verklaarde broodbon……

’s Avonds maccaroni – meel – melkpap gekookt en zeer dik nablazen. Tamelijk laat naar bed (Coblenz – wochenkarte en toelagekaart uitgereikt)

Zaterdag 10 maart

Half 5 op – niet veel zin, maar gauw eruit

8 MAART 1944, ’s avonds ongeveer elf uur zetten we onze eerste voet in het Lager “Eiswiese”. Nu alweer een heel jaar terug

Prettig gewerkt op de fabriek.

Om half 12 LUCHTALARM. Iedereen gaat weer aan de hol, maar ik maak eerst mijn machine sauber.

In de kelder zingt Bonhomme me het liedje voor: au Clair de la Lune:

Au Clair de la lune

Mon ami Pierrot

Prête moi ta plume

Pour écrire un mot

Ma chandelle est morte

Je n’ai pas de feu

Ouvre moi ta porte

Pour l’amour de Dieu

 

Bij enen is het voorentw. – gauw grond vegen en met Asscheman en Lage en Bushoff naar huis. – koop zakmes met schaartje erin.

Thuis een wittebroodje opgegeten met dik worst – een liter steckrübensope, en een paar koppen suikerwater.

’s Middags op vloeitjes gehaald. (pech gehad – niet da)

’s Avonds pudding gekookt, dan wat praten en gezellig zitten – dagboek bijgewerkt.

Intussen is het nog weer eens LUCHTALARM.

Als het een poosje veilig is, lekker naar bed, en slapen geblazen.

Zondag 11 maart

Lang blijven slapen, om half elf op – m’n vinger is weer flink aan de zweer. Vooralarm en LUCHTALARM.

Ongeveer half twee hout jatten voor het avondkostje, gort in warm water in de week zetten (vanavond nog koken en opeten).

Dagboek bijwerken.

Weet broederen, teedere boom is, men eenen zijne vergaat en sterft

Wat omhangen, en dan sigaretten halen: 24 stuks Tiff 4 Rpf de man.

Met een sigaretje naar de kerk; onder de preek zitten maffen.

Gauw naar de barak terug, als het klaar is, waar Lasscher aardapp. met prei klaar heeft staan.

Dan ’n beetje gort koken (en vast wat voor morgen in de week gezet) de gort is daarmee alle, - tot na de oorlog, want dan zal ik wel heel wat Frühstückjes koken van gort – bloem – haver – moutpap, en griesmeelpap.

Maar vanavond is het nog vooralarm, en na een boterhammetje ga ik naar bed, waar we eerst nog een poosje pret maken en napraten.

Maandag 12 maart 86e week – 41

Elf uur opgestaan, en gauw ’n liter karnemelk halen, alsmede de margarine (125 gr) op ongeldige bon! En quark zonder bon.

En thuis

eerst eens lekker gegeten, brood met dik margarine quark en suiker…. Intussen blaast het weer eens LUCHTALARM.  Dan werk ik m’n dagboek bij, terwijl de anderen

dat de Vrijheid een die, zoo haast takken afbreekt,

Hendrik Conscience (de leeuw van Vlaanderen)

over de oorlog praten. Er is immers reden voor: Na Keulen werd ook Bonn bezet, en pantzerspitzen bereikten Coblenz, terwijl tussen Keulen en Bonn een aanzienlijk bruggehoofd over de Rijn werd gevormd.

Ik reken dan ook; met Augustus kan het uit zijn: van mijn verjaardag tot Jan’s verjaardag wordt de hete tijd.

’s Avonds welgemoed te werken na de hele middag nog te hebben geslapen.

 

Dinsdag 13 maart

Heel de nacht was het weer ongeveer vooralarm of luchtalarm, en we zaten weer een ver uurtje in de kelder.

Sigaretten geruild voor brood!

’s Morgens lekker slapen, tot 4 uur toe!

Toen brood gehaald en weißwurst en eerst eens lekker dik gegeten. Terwijl de tabaksbladeren te drogen staan op de kachel, dagboek bijwerken.

Het is vandaag broeierig voorjaarsweertje, en de vogels zingen als gekken.

Dus laat ons vrolijk zijn: nog een week, en de winter is vergangen – de mooiste tijd van het jaar komt eraan!

En nu nog een pijp daarop roken, en dan weer werken!

Enfin, het was weer de hele nacht afwisselend alarm… en ik vond dat het vannacht reuze lang duurde – bah!

Weer echt zo’n ouderwetse rotte nacht.

Woensdag 14 maart

Nog een week, en het is lente.

De ramen staan wijd open, voor de eerste keer van het jaar, en de vliegtuigen brommen best voor de zoveelste keer, want het is alweer een tijdje LUCHTALARM.

Scheren, tafels boenen en met ’n sneetje volkorenbrood dagboek bijwerken, en dan naar de fabriek wandelen, lekker gewerkt, alleen een  beetje slaap, en 1½ uur in de kelder gezeten wegens LUCHTALARM.

Donderdag 15 maart

’s Morgens rap slapen maar op bed eerst fijn een pijp gerookt.

Lekker gemaft tot half 4.

LUCHTALARM wekt me. Heerlijk lenteweer vandaag.

De muggen dansen, en ik zie twee vliegen: nu wordt het niet meer koud.

Lekkere boerenkool met aardappels gegeten, nu dagboek bijwerken, en intussen pijp roken – heerlijke landelijke rust achter het open raam – maar nu moet ik weer stoppen en te werken. Lekker ’n stukje kwark mee naar het werk, voor op het brood.

En weer een uurtje in de kelder, wegens LUCHT-

Hij komt . . . . . . .

. . . . hij komt . . .

. . . . . . . hij komt


ALARM.

Verder best zitten zapfen senken vannacht; maar natuurlijk niet te veel gemaakt.

Om zes uur vlug naar huis en slapen.

Vrijdag 16 maart

Als we wakker worden is het alweer LUCHTALARM; maar nog steeds zeer mooi weer.

Lekker weer 50 gr worst gehaald voor ’t Frühstück.

’s Avonds weer LUCHTALARM en in de kelder.

Nadien niet veel meer gemaakt, met Marovic zitten kletsen over schwarz.

Om 6 uur

Zaterdag 17 maart

Gauw wassen, en naar het melkwijf, en dan eerst even naar de barak. Inkopen doen (niet veel, alleen brood, suiker en aardappelen). Dan slapen, en ong. half drie op. Pap eten uit het Lager en boerenkool met aardappelen koken voor vanavond.

Hele middag wat zitten zitten, de pudding hot tijdens het koken.

’s Avonds zitten

Hopten und Malz

Gott erhalt’s

we gezellig te praten, als opeens Jan Zoon binnenkomt.

Destijds ontvlucht bij het bombardement; naar Kassel gegaan, werk gevonden – veel bommen, ziek, ontzettend leven daar - nu terug – van plan weer op de Alu te komen.

Wat bedenkt echter die jongen, dat zal immers nooit lukken.

En hij is zo verzekerd van zijn geluk, dat wij het met niet durven zeggen….

Vol van dat alles, laat naar bed.

Zondag 18 maart

Als ik om half elf wakker wordt is het al weer gebeurd.

Zoon is alweer door de Gestapo gehaald. Arme knul.

Laat opgestaan, vandaag.

Eten in het Lager – wittekool met aardapp. en reebout.

’s Middags nog wat napraten over geval Jan Zoon, de anderen zitten nu te kaarten.

Vuyk fluit: “dan komt de zomer in het land”, terwijl ik mijn dagboek bijwerk.

’s Middags krijgen we 24 sigaretten, waarmee we rap de boer op gaan – margarine en aardappelbonnen.

’s Avonds naar de kino “Sommerliebe”. onderbro-


Een der frappantste plaatjes van het nieuwe Duitse propaganda offensief tegen de boze geruchten, waarmee ze je doodgooien…

Typische moffen-humor

GERÜCHTE

…und hierauf bist Du reingefallen

ken door LUCHTALARM.

Bij de Vorentwarnung gaat de voorstelling weer weiter.

Het was een aardige film. Thuis met een beetje hoofdpijn.

Maandag 19 maart 87e week - 42

Vanmorgen al vroeg LUCHTALARM, we schudden gewoon in ons bed. Om 9 uur aanvangen, half elf LUCHTALARM (duurde al met al tot ong half zes).

Geweldig veel Ausweiscontrole langs de straat, vanmorgen door Volksstorm, SA enSS, er schijnen veel Duitse soldaten gedeserteerd te zijn.

Lekker geslapen in een greppel achter Weende, met Bushoff, Verruyt, Davids, Hey, Renzenbrink, de Jonge en Visser Post.

Twee uur Vorentwarnung, en naar de fabriek.

Na een tijdje wortelsoep eten, en dan nog wat werken tot 7 uur.

Gauw naar huis, hout jatten, aard.soep koken met Jaap, onder een pijpje v.d. pool dagboek bijwerken en naar bed.

Dinsdag 20 maart

We worden om 8 uur gewekt, omdat Gestapo, SA, politie en Wehrmacht  in het Lager zoeken naar deserteurs.

Ook langs de straat weer zwaar gecontroleerd.

Heel de dag gewerkt, maar tegenwoordig haast helemaal geen zin meer in werken.

’s Avonds paddenstoelensoep met veel aardappels gegeten (uit ’n flesje!), dan rozig (het is warm in de tent, en slaperig dagboek bijwerken, nog wat zitten, en te bed. Vandaag

tweemaal vooralarm geweest.

 

Woensdag 21 maart

DE LENTE BEGINT!

Hoezee, de laatste Duitse winter is fini. Daverende inwijding daarvan met half vier LUCHTALARM, er vallen enige tijd-bommen die binnen een half uur ontploften. We gingen nog even aan de hol. Tamelijk dakschade in de stad, waar enkele treffers werden geplaatst.

Om kwart voor negen – we zijn op weg naar het werk – is het andermaal LUCHTALARM.

Met Lasscher, Vuyk en Slager bij de Weisse Wand in het lentezonnetje gezeten, tot elf uur.

Dan is het Vorentw. en bij de stad een pondje brood en een ons rotworst gekocht, welk “Frühstück” erin ging als klokspijs.

Niet veel gewerkt vandaag. Veel Geschäfte gemaakt.

’s Avonds pap van bloem (onze roem) dan dagboek bijwerken en …. naar bed (werken eten en slapen)

Intussen LUCHTALARM (in het donker geschoren).

Donderdag 22 maart

Vanmorgen half vier weer LUCHTALARM, goed van geprofiteerd, pas half zes opgestaan…

Half twaalf LUCHTALARM – lekker ’n eind gelopen.

Franse KG vonden een door de Tommy

weggegooide Wiskeyfles…

Half twee is het veilig – aardapp. met maccaroni eten in de keuken, dan is het weer LUCHTALARM, fijn in de zon gelegen tot drie uur, nog wat werken, 5 uur Feierabend; thuis aardappelsoep gekookt, wat napraten, de oorlog, de oorlog – Worms, Bingen, bruggehoofd bij Mainz)

IN NEDERLAND een aanslag op Rauter; zwaar gewond.

Dan dagboek bijwerken, en nog vlug de krant lezen.

LUCHTALARM

Vrijdag 23 maart

half 4 LU.AL

Nog net op tijd op de fabriek – best gewerkt, Vuyk links, Slager rechts van me.

Om half elf LUCHTALARM, en aan de hol. Na entw. Even in de cantine eten, - dan alweer LUCHTALARM – en fijn geslapen in de zon tot over tweeën (vorentw.).

Toen zogenaamd nog wat gewerkt, kwart over vier LUCHTALARM. Wat weer een “makkie” opmaakte.

Thuis aardappels schillen – soep koken – duurt heel lang, steeds maar weer wachten op de Pool – je moet in dit land wel een ijzeren geduld (dat van een Oosterling) hebben….

Heel de dag niet gerookt, want er was niets.

Vannacht werden er enige phosphorbommen op Gtg gegooid

Zaterdag 24 maart

Voorlopig weer de laatste keer om 5 uur op; Vuyk en Slager weer aan weerskanten, lekker zitten zingen.

Even na tienen LUCHTALARM; met Spaan en Warmerdam de krant liggen lezen aan de zoom van een akker.

Niet veel meer gedaan, nadien.

Lekker gauw sauber gemaakt, en in het prachtig zonnetje naar huis. Thuis pudding gekookt; pap gegeten uit het Lager,

het is ongeveer half vijf, als er een groep Engelse en Amerikaanse jagers verschijnt, en van de andere kant Duitse – hevige luchtgevechten, die wij gespannen volgden, tot de luchtafweer in actie; er storten er zes neer; één vlakbij, we zagen de piloot eruit springen en zich met ’n valscherm redden.

De anderen: grote rookpluimen; een flapperde als een zilverpapiertje naar beneden, geweldige vlam!

Toen werd het pas vol LUCHTALARM!

En nu kook ik juist karnemelkse pap, als het weer LUCHTALARM is. Als het veilig is, naar bedje.

Zondag 25 maart PALMPASEN

Vroeg op vandaag; biechten.

Tijdens de mis LUCHTALARM, en aan de wandel met een lege maag.

Elf uur vorentwarnung, en terug naar de kerk.

Te communie geweest, weer een prentje voor de Osterkommunion gekregen

goede week

zoals verleden jaar. Ja, verleden jaar is dat alweer…

HET SCHIJNT, DAT HET GROTE LENTEOFFENSIEF DER ANGLO-AMERIKANEN TUSSEN NIJMEGEN EN KOBLENZ IS BEGONNEN. DAT HAD IK NOG NIET VERWACHT!

Maar ik ben ervan overtuigd dat deze Pasen veel fijner wordt. Vorige keer was het werkelijk een rotdag. Maar het was vandaag voorlopig een prachtige zomerse dag, het leek waarachtig wel Juli! Onder m’n kin heb ik aan iedere kant een bult zitten, dat zijn klieren,

GENOTMIDDEL WORDT ETEN

van te weinig vet eten? En m’n rechtse beneden- verstandskies doet raar is dik, bezorgt me pijn.

’s Avonds heerlijk rustig zitten met Klaver en Steenbergen en fijn wat roken en kletsen.

Laat werd het vanavond niet; na een paar boterhammen met vlees uit blik naar bed.

Maandag 26 maart 88e week – 43

IN DE GOEDE WEEK

Pas om half twee opgestaan, dus lekker lang gepit. Het is regenachtig weer vandaag, maar niet koud – echt lente.

Maar de zweren op m’n linkerhand etteren weer best, ik verdenk ze zelfs van e c z e e m, en dat is lelijker. Zweren en wonden op m’n handen vind ik wel het beroerdste wat je hier hebben kunt,

GOEDE WEEK

je kunt je niet fatsoenlijk wassen, je kunt je kleren niet wassen, het wordt hoogste tijd, dat ik weer eens grondig in het dok ga!

Nu blaast het LUCHTALARM.

Na de avondsoep (zelf gekookt met ’n worteltje) te werken.

Veel slaap gehad, vannacht – herhaaldelijk vooralarm – 3 kwartier in de kelder wegens LUCHTALARM.

Dinsdag 27 maart

Ik voel me om half zes ’s morgens zo slap en beroerd van de honger dat ik de moed haast niet heb om op te staan en me te gaan wassen.

Hoe ik thuis kwam: klam en buiten adem, en ik plof meteen in bed – immers toch niets te eten.

’s Middags lang blijven liggen op bed, om de honger niet zo te voelen.

En dan gauw met Lasscher naar de stad; ’n wittebroodje in de stad of daar blaast het LUCHTALARM, ga maar weer naar huis met je legen darmen. Dagboek bijwerken.

Daar zit ik nu – het is enorm mooi weer, de vogels zingen opgetogen, alleen de mensen, de mensen. Schande! 

Maar de oorlog maakt grote vorderingen, overal over de Rijn.

goede week

DEZE GOEDE WEEK BIDDEN WE:

1

om hulp en bijstand, verlichting en uitkomst;

2

in de moeilijkheden hier, en ;

3

in de moeilijkheden thuis;

4

dat God de beproevingen weldra van ons af mag nemen

5

en kracht naar kruis geven;

6

geef ons heden ons dagelijks brood;

7

geef ons heden de moed om opgewekt en vol vertrouwen voort te gaan;

8

Geef, dat wij ervan mogen leren;

9

Ik draag al mijn zorgen op aan U, mijn Jezus; van Wien we deze week herdenken, wat Gij voor ons gedragen hebt;

10

zegen ons allen, hier en in ons vaderland

Als het veilig blaast, de stad in, wittebroodje kopen en ‘n halve pot stroop, en wees er zeker van, lezer dat mij dit gesmaakt heeft.

Vannacht onguur de lijn getrokken – kreeg van Marovic nog 2 boterhammen met dik leverworst.

Woensdag 28 maart

Als ik ‘s middags op ben, eerst aardappels gehaald en bij Bonhomme gekookt.

Lekker gegeten.

Vannacht al heel weinig uitgevoerd.

Donderdag 29 maart

’s Morgens op weg naar huis ontvang ik voor m’n rode portemonnee die ik verkocht heb:

3 kg brood…. aan bonnen.

Als je bonnen wil krijg je brood, als je brood wilt krijg je verdorie net bonnen. En dus met een zeker gevoel en een lege maag slapen.

Al ’n week lang niet gerookt.

’s Avonds lekker ’n kilootje volkorenbrood gehaald, en 50 gr

GOEDE WEEK

Rantsoenen voor Pasen 1945
- een Klöm = gesuikerd wittebrood, 500 gr.
- een R brood van 2 kg
- 80 gram margarine
- 350 gram leverworst
- 200 gram suiker
- 175 gram jam
- 175 gram stroop
- 100 gram Kochkäse
- 1½ liter mager melk } met Jaap samen voor pudding en karn. pap v. gort met wat meel
- 1 liter karnemelk
- 20 sigaretten
- Een beetje echte thee
- 1 portie eten uit het Lager – met Jaap samen.
Dit is de opstelling der plannen, en ik hoop dat er wat van terechtkomt, zoals het ook met Kerstmis goed geslaagd mag heten. De bonnen zijn er alleen het R-brood en de melk is nog niet safe, het brood, omdat dat van ’n Pool moet komen, de melk, omdat er wel grote vraag naar zal zijn.

En deze week krijgen we niet eens een levensmiddelenkaart……


Weisswurst – dit raakte nog hedenavond alle, maar deed me dan ook echt goed.

Niet veel gedaan, vannacht, en laatste toe-

goede week - geinterneerd

lagekaart ontvangen, zodat we weer aan een mijlpaaltje zijn aanbeland.

Vrijdag 30 maart

Om 5 uur is het Feierabend, en lekker gauw naar huis.

Nauwelijks ben ik  thuis, of Volkssturm zet het Lager af, niemand mag eruit, en wie te werk wil, moet maar afgehaald worden, dus precies als de krijgsgevangenen, waarmee we meteen nóg een mijlpaaltje afnokken.

Niet veel geslapen vanmorgen, iedereen is immers thuis, en op, en zeer uitgelaten, ondanks alles.

Zo was het een heel bijzondere Goede Vrijdag; iedereen thuis, ’s middags is het LUCHTALARM, en de Volksstorm is het eerste geblazen.

’s Middags de hele middag geslapen en ’s avonds wat opgezeten bij de carbidlamp – het is nl. weer LUCHTALARM, niets te eten, en dus maar weer gauw naar bed.

De wildste geruchten doen de ronde. Behalve dat men praat van Giesen, dat bezet is ( 120 km. Van Gtg) heeft men het er ook over, dat pantserwiggen Kassel hebben bereikt…

Zaterdag 31 maart

Als ik om half tien opsta, is het LUCHTALARM; ze vliegen best, niettemin vol aandacht voor de bonen en erwten die lekker koken en van Kobus een fijn pijpje gerookt.

Dan optimistisch dagboek invullen.

Straks gaan 3 onzer inkopen doen voor het hele stel, en kopen voor mij: 1 kilo brood, 200 gram worst

Handtekeningen

J.v.Luipen

S.J.Bijleveld

B.Koolwijk

P.W.Bode

B.J. van Maanen

J.L. Steenbergen

J.J.Heems

J.Klaver

C. Stam

C.v. Miltenburg

J.van Eldik

Joh.Vuyk

J.Asscheman

R.Lasscher

J.Slager

 

200 gram suiker, ½ ltr magere melk en misschien 375 gr. Roggemeel, ziedaar wat er terecht kwam van de Paasrantsoenen. Voorlopig heerlijke bruine bonen – grauwe en


NU

we toch de tijd hebben, en nu het nog kan wilde ik meteen maar  een gedenkbladzijde aanleggen, aan de kamergenoten 1945 in Göttingen.

Zie hier dan de lijst:

Jan v. Luipen – Bussum

Wim Bode – Hilversum

Roel Lasscher – Bussum

Janus Steenbergen – Waddinxveen

Jan Heems – Alkmaar

Jan Klaver – Alkmaar

Barend Koolwijk – Alkmaar

Chris v. Miltenburg – den Helder

Kees Stam – Bovenkarspel

Jan Vuyk – Gouda

Jaap Slager – Gouda

Bart van Maaren – Gouda

Joh. v. Eldik – Zoelmond

Siem Bijleveld – den Haag

en mijn beste Jaap Asscheman – Waddinxveen.

groene erwtensoep gekookt met 5 aardappeltjes, en die smaakte lekker, hoor.

Twee porties (dunne) pap daar achter aan, en ik was weer eens zo verzadigd dat de riem los moest en ik stond te hijgen!

En toen sokken gewassen.

Grote sensatie in de tent, alle praatjes over de oorlog (pantzerspitzen in Hann. Münden en te Paterborn …) worden verstoord, Jaap Asscheman vangt zeven luizen in z’n hemd.

En dat is nog wel mijn slapie, dus straks ook even zoeken. Intussen is de stemming opperbest., in de stad rossen rodekruis-auto’s en het wemelt van de troepentransporten zo luiden de berichten van enkelen onzer die uit waren geslopen.

’s Avonds karnemelkse pap van roggemeel gekookt, met stroop erin, en vast de helft opgegeten met Jaap samen.

Nu is het stikkend warm in de Bude, heel de dag was het vor – of luchtalarm, nu ook, even knallen mitrailleurs, dan is alles rustig, bij de carbidpit wat zitten en dagboek bijwerken.

En nu nog even wat pannen schoonmaken, en dan maar weer slapen – morgen krijgen we sigaretten, dus gaat het beter.

Enfin, we mogen er morgen enz niet uit, dus lang uitslapen.

En daarmee is er weer een

maand om, en wel eentje,

waarbij men denkt: komt de

volgende hier nog om???..........

HET DAGET IN ’T OOSTEN

Aantekeningen

-  Asscheman

-  Stam

-  Luipen

-  Van Maanen

-  Vuyk

-  v. Maa Slager

-  Steenbergen

-  Lasscher

-  Bode

-  Breuking

-  Spek

Aug - 1
Sept – 2
Okt – 3
Nov – 4
Dec – 5
Jan – 6
Feb – 7
Mrt – 8
Apr – 9
Mei – 10
Juni 11
Juli 12
Aug 13
Sept 14
Oct 15
Nov 16
Dec 17 44
Jan 18 45
Fev 19 hele maanden
Mrt    26 Febr
Apr