Deel 1 (26 juli 1943 - 30 november 1943)
Contact


Mijn dagboek uit Göttingen - WIM BREUKING

Maandag 26 juli 1e week

Ongeveer negen uur was ik opgestaan, zonder emoties dat het misschien voor een jaar lang de laatste keer zou zijn, dat ik dat goede bedje verliet.

Na het ontbijt heb ik de laatste hand gelegd aan de koffer.

Nadat ik met Jan naar Brouwer was geweest, kwam Han van der Heyden afscheid nemen, hij bracht een pakje fijne Taen sigaretten mee.

Na het eten was een akelig ogenblik, toen oom Willem belde, dat hij wel een uitweg wist, dat ik niet moest gaan.

Vooral moeder raakte de kluts kwijt maar ik heb beslist te gaan.

Om één uur was ik op het station, moest tekenen en kreeg 2 gulden reisgeld, die ik nu nog heb.

Jan bleef tot het vertrek, en ik heb hem het beetje tabak geschonken wat ik thuis had laten liggen.

Ik had van Frans toch al 2 pakjes sigaretten en van pa een pakje eland shag gekregen.

Om over half twee vertrok de met krijt beschreven extra trein over Amersfoort, (oponthoud in Barneveld), Deventer, Oldenzaal, naar Bentheim, waar we uitstapten, onze passen lieten controleren,

en in het (zeer propere) durchgangslager een bord worteltjessoep met vier dikke boterhammen met worst kregen.

Daarna controle of iedereen er nog was (er ontbraken toch nog enigen,) waarna we vrijaf waren tot 11 uur, dan immers zou een Duitse trein ons verder brengen naar Osnabrück.

Na enig wandelen door het typische landelijke grensplaatjes, keerden we terug in het D-lager, waar iemand met een harmonika een misselijk doch door de anderen zeer gewaardeerd brok muziek ten gehore bracht.

Maar aan alles komt een eind, en zo sjouwden we onze koffers weer naar de trein.

(Ze waren niet door de douane onderzocht!)

Toen stoomden we met de Duitse trein verder, eindelijk bevrijd van de enorme hitte van die dag.

Dinsdag 27 juli

reis aanvankelijk heel mooi en goed

Telkens stopte de trein, en telkens wij aan het water drinkend op de perrons.

Toen we te Osnabrück aankwamen was het één uur.

Osnabrück was vrijwel niet verduisterd, omdat het zo’n groot spoorwegkruispunt is.

Maar tijdens het vooralarm, dat we meemaakten, gingen de grootste lichten toch maar op halve kracht branden.

En wij zaten maar op onze koffers op perron 4, broodjes te eten, sigaretten te roken en water te drinken.

Het duurde nog tot 2 uur voor de D zug kwam ‘von Hannovers’ daar men deze stad juist had gebombardeerd op zondagmiddag.

En toen deze trein kwam was ie zo afgeladen vol, dat er voor ons slechts plaats was in de zijgang.

Enfin, we gingen full speed verder, ik doodde de tijd met een gesprek met een vliegersoldaat over Holland en zijn

mentaliteit.

Hij was overtuigd van de Sieg.

Nadat we Port Westphalica waren gepasseerd, veranderde het aspect.

Steeds stond het gevaarte stil, het sein stond om de haverklap op onveilig en ik had een gesprek met een oud weermachtlidje, dat er de vreemdste denkbeelden op na hield;

we mochten blij zijn dat we wat konden verdienen.

Zo kwamen we na een ‘wanhopige’ reis in de voorstad Hannover Linden aan, waar we uitstapten en met onze koffers weer aan de sjouw gingen.

We kwamen langs de verschrikkelijke Hanomag-fabrieken met een wee gevoel in onze magen.

Goddank kwam een vrachtauto onze koffers overnemen, en na een tramritje en een wandelingetje in het wilde weg (we waren de reisleider kwijt!) hadden we het D-lager te pakken.

Daar vielen we bijna steil achterover.

Het smerig hol was gewapend met trossen luizen, trouw verzorgd door twee Russinnen, en een luizige vieze smerige schoft, nog wel een Hollander, Jan genaamd, die z.g. vertrouwensman was.

Deze fielt probeerde iedereen eten of sigaretten af te troggelen,

en deugde voor geen cent, daarbij was hij zo lui als een beer.

We kregen er niks te eten, maar wel tweemaal per dag luchtalarm, als mede een gloeiend hete dag.

Onze vreugde was dan ook begrijpelijk toen we onze koffers konden pakken om weer verder te gaan.

De lagerfurher met een arm: breldertas

Ons contingent was nu in verschillende takken gesplitst, en met 17 man gingen wij als laatste groep naar Göttingen.

Een klein stadje in een dal – 100 km zuidelijk van H.

Het was op het Hauptbahnhof ontzettend druk, maar langs de gekste paadjes kregen we toch allen nog ‘n zitplaatsje van het landelijke wagentje dat we bestormden,

(stomp van vrouwelijke conducteur).

Een bijzondere mooie (en vrolijke! reis) bracht ons door berglandschappen, langs watervallen, en rijpende akkers, naar Göttingen, waar we te half 10 aankwamen.

Zonder dat we het wisten, was ons vonnis al geveld, maar we zouden het pas de volgende dag vernemen; een auto van de Aluminiumwerke kwam onze koffers én ons afhalen en bracht ons naar een alleenstaande barak, waar Fransen in lagen;

vlak bij een krijgsgevangenkamp met Fransen, en één met Russen.

Na een bekertje koffie en een paar boterhammen kropen we op de op de grond gelegde slaapzakken, nadat we (d.w.z. ik) met de Fransen enige woorden hadden gewisseld.

(Ze vroegen of we volontaires waren).

Eindelijk sliepen we weer, na twee vermoeiende dagen, blij niet in een groot lager te zijn beland.

Woensdag 28 juli

Na om zeven uur te zijn opgestaan maken we onze opwachting in het kantoortje van de personeels-

chef van de Aluwerke, de heer Rannenberg.

Meteen waren we over de hele fabriek verdeeld. Goddank komen we in groepjes bij elkaar. Ik kom in de stanzerij.

Gelukkig ontvangen we weekkaarten voor levensmiddelen, een pakje Belgische shag en warm eten in de cantine (soep) ............

Die dag werd verder besteed aan het in orde brengen van onze kamer, (luchtalarm op de middag)

Jet van de Walle, de Belg die ik niet vertrouw.

Donderdag 29 juli

Met zijn allen hebben we vanmorgen de arbeidsindeling op de fabriek gehaald.

Ik wacht gelaten af want ik moet nog gekeurd worden.

Gelukkig komen we in groepjes bij elkaar.

Ik kom met Jan Klaver en Wim Bode in de stanzerei.

Deze week nog meteen beginnen; van 4 n.m. – 4 v.m.!, dus nachtdienst van heb je me.

‘s Avonds begonnen, temidden van veel sympathieke Franse krijgsgevangenen.

Met verf staat op al hun kleren KG geschreven.

Elk ogenblik loopt de machine kaputt, en ik sterf bijna van de slaap.

Vrijdag 30 juli

Eindelijk is de eerste “dag” om, en om half vijf lig ik in bed.

Maar na een paar uur ben ik alweer op, want er is nog veel te doen. ‘s Avonds om 4 uur weer am Arbeitsplatß;

ik kan wel overgeven van die oliestank.

Opnieuw is de machine vier maal kaputt.

(Je vingers zijn er in groot gevaar!)

Zaterdag 31 juli

‘s Morgens om 4 uur naar bed, en wat uitgeslapen.

‘s Middags geschoren en nog wat de stad in.

Om 2 uur ontruimden de Franse arbeiders de andere stuben, om plaats te maken voor Hollanders.

Die kwamen om 6 uur, na een rotreis van heb ik jou daar.

Ze waren verre van vrolijk.

Zondag 1 augustus 12

Om negen uur op weg gegaan naar de Kerk.

De bevolking wilde ons de weg niet wijzen (Bin nicht Katholich).

Om half 10 waren we er – onder de preek.

Het was een smerig kerkje, zeer arm, geen stijl, veel volk, staan, rotstemming. Blij als het afgelopen is.‘s Middags met ong. 6 man naar het zwembad, vleeskuip, niet gezwommen.

‘s Avonds heel laat naar bed, lieten Boerie door z’n bed zakken.

(as je dat Godverdubbe nog eens levere.....)

Maandag 2 augustus 2e week

Om 6 uur am Arbeitsplatß. Zeer slaperig.

Nu en dan machine kaputt om 4 uur nm vrij.

In het gras voor de barak geslapen. Weer om half een naar bed. Vanwege doortrekkende Hollanders – een raar zootje gelukzoekers. Maar zijn we zelf niet ook een raar zootje schoften?

Dinsdag 3 augustus

Machine weer zeer vaak kaputt. Ik bijna wanhopig gezegd dat ik het niet kan! Overgeplaatst naar de boorderij. Kan mijn ogen haast niet open houden. Om 4 uur weer slapen in het gras.


Einrichten: du solst dir sagen: ich kanne diese Arbeit nicht machen

Woensdag 4 augustus

Omdat gisterenavond op tijd naar bed, vandaag niet zo slaperig. Werk van gisteren deugde niet (niet mijn schuld).

Opnieuw doen. Weer niet goed. Am 3 uhr Schluß voor keuring. Dokter echter al weg. Daarom maar naar huis.

Donderdag 5 augustus

Moet het weer opnieuw doen.

Wordt overgeplaatst naar de koude perserij met nog 6 lui. Geweldige hal, geweldig lawaai.

Daar kan ik het haast niet fout doen.

Machine loopt vanzelf, slechts opletten en ‘lesen’ zit nu tussen de Russen. (SU – honger peukies zoekers)

Werk deze week voorlopig 6 v.m – 4.45 (deze week slechts)

Vrijdag 6 augustus

Mijn plaatsgenoot en slapie Wim Bode nu ook bij mij.

Samen de machine bediend. ‘s Avonds aspirines uitgedeeld

(ik nog nooit hoofdpijn gehad) (wel een kies kapot gebeten?) regen

Zaterdag 7 augustus

Om half negen ziek naar huis (eet te weinig)

‘s middags wat opgeknapt, punch gedronken, als een kanon naar huis – zie er slecht uit, sanitäter bij me geweest, - rotstemming

(wil naar huis) regenachtig.

Zie er slecht uit. Jan Klaver kookte een eitje voor me van de bon.

Zondag 8 augustus

Regen. Niet naar de kerk. Nog ziek.

Om 10 uur opgestaan. Wat brood gegeten van gisterochtend.

‘s Middags half 3 met enige anderen de stad in.

Te eten. Gesloten. Weer naar huis.

Om vijf uur opnieuw met Jaap.

Op bonnen: varkensvlees, aardapp, rodekost en bier.

Erg van opgeknapt (vooral geest.)

‘s Avonds nog eens, met z’n allen, maar alweer gesloten.

Maandag 9 augustus 3e week

Om 10 uur opgestaan.

Met de anderen boodschappen gedaan in Weende.

Ik slaap terwijl ik loop, waar moet het heen; ik verlang naar huis. Nog geen sigaretten. Woensdag pas. (storm)

Om 6 uur n.m. weer am Arbeitsplatß. Ik heb nu een magere sjagrijnige monteur, in één woord ‘n rotvent 1).

Veel slaap, blij als het zes uur is. Machine bijna steeds kaput.

OPM: deze monteur – Karl – bleek later een zeer geschikte baas te zijn, ik kreeg vaak sigareten van hem; ook wel eens een boterham)

veel vingertoppen ontbraken hem; dat deprimeert heel erg

Dinsdag 10 augustus

Lekker tot 12 uur in bed. Gegeten en naar de cantine.

Daar slechts de soep genomen


1) Karl viel later erg mee en bleek een felle communist te zijn – moest dus een ROL spelen.

Regenachtig weer.

Later in de week mijn eerste loon gehad; dat ik zelf heb verdiend.

Dat was een leuke gewaarwording, waarbij je even blijft stilstaan. Niets te roken. Ik eet ieder dag 2 à 3 Hollandse klontjes.

Woensdag 11 augustus

Om 6 uur ‘s morgens klaar op de perserij.

Daarna geslapen tot een uur of twaalf.

‘s Middags wéér soep op de fabriek.

Om 2 u. naar de keuring.

Dokter was zeer “sympathiek en vol aandacht”.

Zou proberen mij op kantoor te zetten.

Dat zou prachtig zijn, n.l. geen nachtdienst meer, maar het liefste ging ik naar Holland terug.

Enfin, vol goede moed, zingend die nacht aan de arbeid kreeg vannacht toelagekaart voor nachtarbeid:

20 gr margarine 200 gr vlees (waren) 600 gr Deutsche kuch

OPM: van die keuring heb ik nooit meer wat gehoord; wsch heeft de vent het terzijde gelegd.

Donderdag 12 augustus

Vandaag Rannenberg gevraagd, maar die zei: “Ich glaube es kaum, dus er komt niks van in?

Enfin, ik ben al

weer een rukkie gewend, behalve als ik naar de fabriek zijn, en ik stap die enorme hal met zijn lawaai binnen, dan roep ik voor mezelf vaak: Maria, help mij toch!

Vandaag geen vette worst gekocht; moet je in Holland om komen! “vriendschap” gesloten met een Russische krijgsgevangene, uit Moskou, geen bolsjewist.

Vrijdag 13 augustus

Somber weer.

Naar de directeur geweest voor rookwerk, met Wim Bode, namens de anderen.

In de cantine fijne macaroni met aardappelen; fijne stemming (maar geen rookwaren!)

Zaterdag 14 augustus

Deze zaterdag nacht gewerkt van 10 – 6 uur ‘s morgens, ‘t is wat moois; toch goede stemming.

Zondag 15 augustus

Wegens die nachtdienst niet naar de kerk geweest.

‘s Middags met Wim Bode een stukje de bergen in geweest, op de terugweg appels geplukt, en daarna flink doorgestapt, vanwege komende regen, we komen toch niet droog terug

Maandag 16 augustus 4e week

Deze week dienst van 2 – 10, ‘s middags dus

onder het werk een tikje hoofdpijn; niet noemenswaardig.

Overigens nog geen hoofdpijn gehad.

Dinsdag 17 augustus

Jan jarig.

Ter ere daarvan witte kadetjes met heel dik boter gegeten.

Kon helaas geen gebak krijgen. Dat dan van maar ‘ns later.

Nu vind ik het hier weer best uit te houden, alleen jammer dat ik geen gelijke onder mijn kameraden heb.

Iedereen zoekt peukies

Woensdag 18 augustus

- geen shag! maar weer wachten.

Donderdag 19 augustus

-TAU wetter!

Vrijdag 20 augustus

In een der Stuben v.d. barak zijn talrijke wandluizen geconstateerd.

Die jongens gooiden de strozakken buiten.

Voordat ik naar de fabriek ging, eerst alle eigendommelijkheden bij elkaar gepakt. Zeer heet weer.

‘s Avonds in de cantine macaroni!

Zaterdag 21 augustus

Om 8 uur op. Alles nog rustig.

Zal vandaag wel weer warm worden.

Machine ka-

putt laten lopen.

Liep echter niet zo’n vaart. Kreeg koperen ring van Rus*

‘s Avonds maakte Boerie ruzie met Theo, over diens zedelijk gedrag (peil bijzonder laag sindsdien is het toch eventjes opgeknapt!)

Zondag 22 augustus

Om 9 uur in Weende naar de kerk.

Droevig behelpen in een schoolklas maar goede preek

(Farizeeër en Tollenaar)

Wordt weer warm. ‘s Avonds met Wim Bode bij Klause gegeten

(Rodekool met aardapp. en worst.)

Maandag 23 augustus 5e week

Half zes al op. Tijdens mijn afwezigheid ontluizing.

Thuisgekomen strozak weer gevuld.

(Bode maakte hem echter veel te dik; na ‘n nachtje heb ik er heel wat uit gehaald, en nu ligt ie veel beter.)

Dinsdag 24 augustus

Naar de tandarts geweest.

Typische kerel die voortdurend ingehouden hoest, op de grond spuwt.

Trapboormachine. Meteen klaar.

Woensdag 25 augustus

Letterlijk niets te melden; slechts zahltag ontvang 82 Mk;

voor het eerst gewassen.

*) gesmeed van een 20 pf stuk)

Donderdag 26 augustus

Sigaretten geruild voor worst, spek en suiker.

Vrijdag 27 augustus

In de stad gegeten bij de Drei Liliën, daarna nog bij Klause.

We kregen rookwaar (shag).

‘s Avonds benoemt tot zijn merführer.

Zaterdag 28 augustus

Weer bij 3 Liliën en bij Klause gegeten.

Zondag 29 augustus

Om half 11 naar de St Pauluskirche (een wel fraaie typische Duitse stijl, in natuursteen en gekalkt in verschillende kleuren) in Göttingen waarna thuis havermout en brood gegeten, en ‘t dagboek op bed wat bijgewerkt.

‘s Avonds sup – met witte bonen met aardappelen gegeten bij Klause.

Daarna wat door de stad geslenterd (regen) en naar de bioscoop (Ferienkinder)

In marschformatie naar huis.

Maandag 30 augustus 6e week

De hele dag lekker gegeten en geslapen en gerookt.

Koop Yougoslavische sigaretten, 12 Mk de 20.

Nachtdienst goed gewerkt, geen slaap.

Dinsdag 31 augustus (K-dag)

Om 12 uur ‘s nachts waren er al felicitaties.

Om half zeven naar bed; tot 12 uur geslapen, daarna eten, dan weer slapen, dagboek bijwerken, grote regen vandaag.

Koop voor 4,85 MK klompschoenen.

In de nachtdienst om ½12 vooralarm, om 12 uur echt alarm, in het stikdonker naar de kelder gestrompeld.

(tussen twee haakjes: aardapp. met spek-worst – boterjus gegeten. (uit langwerpig alu-bakje)

Woensdag 1 september 13

Tot kwart voor drie in de schuilkelder gezeten.

Wat gegeten, wat gerookt, wat gepraat en wat geslapen. Koud.

Toen de arbeid weer begonnen was had ik erg veel slaap. Thuisgekomen geen licht (defect)

Met ‘n boterham en sigaret naar bed; tot 1 uur geslapen.

Na het eten in de cantine lekker taart gekocht (150 gr)

Daarna aan het dagboek gewerkt, weer 10 sigaretten gekocht voor RMG (samen met Bode een heel pakje gekocht – ieder 10).

Om 6 uur in de stad gegeten bij ‘n knijpie, sperziebonen met aardapp, spreek Hollander.

‘s Avonds kolen gehaald, rotwerk, daarna thuis nog geen licht, nachtdienst best.

Donderdag 2 september

Om 11 uur wakker. Boterham en sigaret genomen.

Aankleden, nog wat slapen en dan gegeten in de cantine.

Daarna slapen, dagboek bijwerken en weer wat roken.

Het is prachtweer, vanmorgen nevelig.

Om 4 uur weer 2 ons taart gekocht. Het ging weer schoon op.

Om 6 uur naar de stad te eten (Stadsschänke met aardappelen en zuurkool en ‘n biertje.

Laten wegen 116 POND.

Ontmoeten daarbij een Holl. “student” nu chauffeur.

Geeft een rondje (ook sigaretten)

In de hoogste spanning met Wim Bode naar huis, vanwege onze aantrekkelijke wc.

Daar brandt het licht goddank weer.

In de nachtdienst weer twee busjes gegapt; dekseltje gemaakt en andere afgezaagd machine niet kapot geweest.

Vrijdag 3 september

Om een uur wakker. hoor dat we weer rookwerk krijgen.

Koop

50 sigaretten; geef aan de 3 cantine wijfies ieder ook een sigaret, net als de anderen (te vriend houden).

Thuisgekomen koop ik nog 36 sigaretten d.m.v. Boerie, voor 3 Mk en 1000 gram brood. (kan ook 1000 gr brood kopen voor 5 Mk 50, dus die 36 sig kostten 8.50 Mk.

Lekker op bed roken.

We kregen in de cantine nog een ei ook!!!

Zere teen, zere vinger.

En ‘s avonds weer aan de arbeid (ik jat weer twee al.busjes, laat ze tevens wit wassen) Vooralarm om half 12.

Engelsen in Italië geland, imponeert ons weinig.

Zaterdag 4 september

Nadat het vooralarm duurde tot half 3 gingen de hoofdlichten weer aan. Voor de aardigheid tweemaal gestoeid met Wim Bode.

Om half zeven in bed.

Ik slaap tot half elf, dan gewekt door drukte: we krijgen kleerkasten die op slot kunnen; tevens een laatje voor etenswaren.

Ben er erg blij mee.

‘s Middags weer appeltaart (Torte) en Kitchen gehaald.

Fijn gesmuld (niet betaald; krijg tevens kartoffelmark van Hollander, dus tochtje niet voor niks geweest (ozo!)

In de nachtdienst haal ik mijn record: 21900 ongeveer, dus 1400 teveel.

Zondag 5 september

Houd vroeger op, dus, en gap nog een mooi bakje voor vleeswaren, en thuis kruip ik weer volgens gewoonte met ‘n boterham en ‘n sigaret in bed.

In plaats van naar de mis te gaan lekker uitgeslapen tot half vijf.

Na een boterhammetje twee overhemden gestreken (ging nogal). (Jongens komen langs met Ostmeisjes)

Daarna Fijne aardapp. gegeten met worst en uienjus.

Toen met Boerie na ‘n biertje naar het Lof, na afloop pastoor gesproken (eerst nog conferentie bijgewoond) (alle NSBers zijn nu SSers., Mussert ook; het schijnt dat de grens gesloten is;

Berlijn en Hamburg zo zwaar gebombardeerd; enigste uitweg: bidden en offeren horen van Holl. student die gedwongen is SSer te worden) geloof het niet meer.

In diepe stemming naar huis.

Daar weer wat opgeknapt, doordat men Spekkie die laat thuis kwam ‘n emmer water over z’n koppie trok.

Om half 12 slapen. Arme Spek.

Maandag 6 september 7e week

Om 6 uur al wakker, eet ‘n sneetje, rook ‘n sigaretje, ga weer naar bed. Om 10 uur definitief op.

(Jan Boon komt met bericht: Het schijnt dat de Tommies in Holland zijn geland, waterlinie in actie.

Hoeraatje, als het nu maar echt waar is, als het nu maar doorgaat, als onze families nu maar goed doorkomen.)

Dan etensmarken gehaald voor de cantine.

Somber weer vandaag.

Spoedig daarop weer naar de cantine om te eten: weer soep.

Het werk vlotte goed. (veel gebeden, zing laten rusten).

‘s Avonds knipt Boerie het

boordje van z’n overhemd. In opgeruimde stemming ingeslapen. (Invasie Holland niet waar)

Dinsdag 7 september

Om 6 uur al wakker.

Rook ‘n sigaretje, en snoep wat klontjes, daarna nog een tukkie tot half elf. Opgestaan, in het zonnetje gezeten.

In de cantine te eten: heerlijke pelkartoffels met kool en vleesjus. Gesmuld.

Onder het werk wat hoofdpijn, down, later weer geheel oké.

Om 6 uur weer fijn gegeten van hetzelfde als om 12 uur.

‘s Avonds nog wat pap, brood, en sigaret, dan met sigaret en dagboek (bijwerken) naar bed.


OPMERKINGEN

De jongens schijnen donderdagavond Ostmeiz in huis te halen.

Wat moet dat worden? Bid dat het goed afloopt.


Vandaag veel sterker dan in de laatste week trouwens reeds het geval was, was de drang het besluit te nemen: ook priester te worden.

Bid veel, om opheldering, zware keus, zware tijd voor me. Heb het er voor over.


Woensdag 8 september

Lekker half elf opgestaan. Boterham en sigaret gepakt.

Vloeibare hutspot in de cantine,

Brief van thuis! Blij mee.

Dan nog even naar huis – te werken.

Laat de machine 3x vastgelopen. Niettemin 23000 gehaald.

Kom thuis meteen in akelige stemming.

Kook nog wat havermout, sigaret en naar bed.

God geve spoedig redding.

Donderdag 9 september

Om 4 uur al wakker. Italië gecapituleerd!

Praten weer wat, slapen weer wat.

Om 9 uur op met Kees en Bode naar Weende, inkopen doen. Lekkere soep (2 borden).

Weer fijn gewerkt (aanvankelijk geen zin, later wel)

Om half 10 klaar (sauber machen handen wassen)

Kregen extra zup, geen meiden in de tent geweest. (God is goed) Mensen in de stad en fabriek heel anders. Veel vriendelijker?

Vrijdag 10 september

Om elf uur opgestaan.

Deed het vannacht anders met mijn dekens: hoofdkussendeken nu ook over mijn benen, regenjas zolang als hoofdkussen gebruikt. Lekker geslapen, en zonder koude voeten en knieën.

Na het eten in de cantine weer downstemming.

Schreef vanmorgen brief naar Jan Brölmann en

Pieter Bernsen.

Regent de hele morgen. Koud weer.

Ongezellig is het dan in de barak.

Kleverige handen, kleverig hoofd, broek plakt aan mijn knieën.

Maar er is één troost: God ziet mij en aanvaardt mijn offer met een vriendelijke knik.

En dan: elke dag die om is komt nooit meer terug.

Als mijn machine vandaag ook maar weer zo richtig loopt, dan ga ik fijn zitten dromen over Holland, net als gisteren.

En zo sukkelen we maar weer verder, tot tenslotte de verlossing er is.

En de machine liep weer fijn, en ik heb weer fijn zitten dromen.

Een aangename onderbreking vormde het halen van mijn toelagekaart en mijn salarisje:

ditmaal RM 38,63 dus 8 Mk meer dan verwacht.

Daarna moest ik bij de chef komen (loon was verdwaald naar Walzwerk) daar ik deutsch verstehe.

Kreeg uitbrander voor de anderen mee: immer Krank.

En als het niet beter wordt, komt de “dader” in het Walzwerk, dat is pas wat anders.

‘s Avonds om 9 uur geef ik Pjotr een sigaret.

Praat nog wat. Wordt ruim beloond voor sigaret:

Duitser komt meepraten: Biedt me een kamer aan. Weet nog niet. Jongens zeggen “doen!”

Ik ben nu heel erg blij en kan haast niet slapen.

Toch, inwendig vertrouw ik die Willie met de natte oogjes niet.

Zaterdag 11 september

Om half 10 op. Na ontbijt naar Weende, kopen.

Thuis aardappelen met uienjus gekookt, heerlijk gegeten, dan dagboek bijgewerkt.

Vraag naders omtrent die kamer.

Zou dan zelf moeten koken en wassen en stoppen.

Bovendien 20 min van de fabriek, geen kameraden meer, en alles is beter dan geen kameraad.

Denk er dus over om het maar niet te doen.

Om 9 uur al Feierabend gemacht.

Lekker nog wat rondgelummeld, om 10 uur met Bode gedouched. Dat frist fijn op.

Thuis eten en naar bed.

Zondag 12 september

Om half 10 opgestaan, wassen, eten aankleden nog wat rondpraten in de kamer.

Dan naar de kerk met Jan, Bode en Boerie.

Komen om elf uur, dus half uur te laat.

Staan achterin, goede preek (Maria).

Op terugweg over kerkmuziek gepraat.

Thuis samen koken.

Fijn weer vandaag (niet warm, niet koud).

Na het samen eten fijn wat op bed gelegen.

Daarna de barak geschrobd met z’n allen (ik de bankjes).

Toen zijn we in het gras op onze dekens gaan liggen, met een paar jutte peertjes de man, wat kletsen wat lezen, wat slapen, en daarna

voelde ik me alweer zo fris dat ik genoeg had van al dat liggen, en ‘n boterhammetjes met jam heb gepakt, en het dagboek bijgewerkt. Dan de 3de brief naar Hilversum geschreven.

Na het eten (aardapp. met ‘n gebakken eitje) geeft Wim Bode een klein rondje in het Berliner Hof.

Thuis mis ik mijn shagdoosje. Ga weer terug maar ‘t is er niet.

Had het notabene thuis op een bankje laten staan.

Piet, Wim Bode en ik zakken door hun bed.

Laten Boerie dan volkomen zakken. Half twaalf slapen

Maandag 13 september 8e week

Half zes op Machine liep behoorlijk.

Om 2 uur lekkere soep met bloedworst erdoor.

Thuis appels gegeten op bed.

Politie bij de Lithouers.

Daarna ik de kamer aangeveegd en de vloer geschrobd.

Het leven is hier niet kwaad, maar het heeft geen hart...

Heet vandaag, kleren heet.

Schrijf brief naar huis opnieuw.

Rus haalt de rotte aardappels en rode kool en uienbladen eruit

Help daarna de schillen enz wegbrengen naar de vuilnisbelt bij het Russische kamp.

Daarna aardappels met een appel gegeten.

Jongens vertellen van de onderwereld van Den Helder.

Is werkelijk wel eens interessant.

Hoe lopen de levenswijzen der mensen toch uiteen!

Daarna ga ik bijtijds naar bed.

Nu nog een shagje draaien, zoals de jongens zeggen.

Afijn, na het shaggie ben ik gaan slapen.

Dinsdag 14 september

Om zes uur staan we pas op, en stempelen onze kaarten op 6.16. Daarna aan het werk, goed geslapen, en nu is het niet koud dus het gaat gesmeerd.

Na de pauze van 9 uur gaat het echter niet zo goed.

Twee uur staat de machine stil.

Hangerig en slaperig.

De jongens v.d. NSF hebben uitstel tot 1 november hoor ik van Wbode (Han v.d. Heyden).

In de cantine was het eten lekker: kartoffeltjes, met sla en jus en gehakt, tjonge jonge.

Thuis weer heet, en barstens veel vliegen.

Kan nu haast geen woord schrijven zonder er eentje te moeten wegjagen.

Neerslachtig – voel me zo weinig thuis vandaag. Kan zo wel een potje huilen, zo moe zo loom.

Kamer aangeveegd, alleen boodschappen

gedaan (uien!).

Voel me veel vrolijker als de aardappels te koken staan.

Fijn justje van bloedworst met appels en boter.

Daar na het eten met Jan Zoon en WBode 3 punchjes gedronken. Eten (1 boterham) en naar bed met ‘n sigaretje.

Van eten, drinken, en roken knapt je humeur echt op, misschien maar goed dat geen schnapps is!

Woensdag 15 september

Vanmorgen zijn we beter op tijd.

Machine stond echter met gedemonteerde kast.

Butzen feitelijk niet geschikt voor deze machine.

Dus grote knoeierij die hele industrie.

Om 8 uur begonnen. Liep echter nog bijster slecht.

Telkens zit de hefboom vast.

Half negen draait Janus Lage met ‘n leuk gezicht de bodemklep van de kast open.

Alles over de grond.

Samen opgeruimd – heb er reuze lol om.

Zit geen ogenblik verder rustig, telkens wip op stoeltje door die rotmachine.

Houdt mezelf er echter onder.

Alles voor Maria, God wilde het - amen.

Om 2 uur handen wassen, 2½ bord koolsoep gegeten.

Thuis eerst wat op bed.

Dan brief naar Frans geschreven, brief naar Jan afgemaakt (had notabene tranen in m’n ogen!)

Met Wim Bode na ‘n ons taart naar Postamt gebracht.

(ook brief voor Jan Brilman Pieter Bernsen Manus en voor thuis weggebracht)

Koop daarna een boek over Göttingen (RM 6.80) Bode ook.

Dan Kuchen gekocht en krentenkadetjes.

Thuis geveegd en tafel geboend.

De bladeren vallen al weer af, de zomer is bijna voorbij, de tijd vliegt om: voor je het weet zijn we weer thuis

Daarna aardappels schillen, Wim Bode kookt vandaag, ik intussen dagboek aan het bijwerken.

Stemming vandaag prachtig vergeleken bij gisteren.

(Ook goed naar de wc geweest)

Na het eten met worst en uienjus op bed gaan liggen met het nieuwe boek.

Eens eventjes doorgebladerd.

Daarna lichten uit en in ‘t donker halve sigaret gerookt.

Donderdag 16 september

Na een onrustige nacht (droom door mijn bed gezakt te zijn) wakker om half zes met keelpijn.

Draag bij m’n morgengebed in de fabriek alles weer op aan God.

Machine aanvankelijk zeer slecht;

naar Sanitäter geweest later loopt ie alweer veel beter, zodat m’n stemming werkelijk beter wordt.

Haal er 21001!

Na lekkere hutspotsoep en

pudding naar de barak terug. Schrik van de rotzooi.

Elke dag hetzelfde.

M’n God waarom kunnen ze het nu niet gezelliger maken?

Ik moet nodig m’n kousen eens wassen. Ze zijn keihard, en er zitten geweldige gaten in. Hoe komen ze weer goed? Ik pieker daar wel eens over. Nu al Donderdag en zou ze Maandag al gewassen hebben. Geweldig weinig tijd (van de andere kant is dat wel weer goed.)

Maar afijn, alweer voor de goede zaak opdragen.

Het mag niet TE leuk worden. Op bed dagboek bijwerken.

Nog steeds keelpijn.

Als het maar geen verkoudheid wordt.

Op bed gelegen, laatste sigaret gerookt.

Kussentje genaaid van pyama.

Daarna naar Weende (kapper, duurde lang, oude zaag) inkopen doen.

Ongeveer 8 uur weer thuis.

Aardapp. schillen – kook weer samen met Wim Bode.

Ook ‘n jusblokje, met uien en appel als groente met wat mosterd. Overhaaste evrou Lagerfuhrer

Daarna op bed liggen.

Lithouwer komt binnen om tabaksbladen te ruilen voor uien. Enthousiast gedaan (2 uien).

Was het meteen en kook het, droog het op de kachel.

Voorlopig roken we weer!

Daarna in bed – licht

uit.

Vrijdag 17 september

Vooraf dit: hele dag prima stemming. Half zes op.

Kussentje dat ik van pyama heb genaaid beviel best.

Machine liep prachtig.

Geef van de tabak aan Russen.

Prettige sfeer vandaag op het werk.

Die jongen van vroeger kwam zeggen: Breuking, hè?

Er is een pakket voor je.

Kan wel dansen.

Om half 2 Feierabend, kwart voor twee al handen wassen.

In de cantine heerlijke macaroni met vleesjus en kartoffels.

Thuis eerst ‘n sigaretje, dan corvee gedaan, want vandaag zou de Direktor ons komen bezichtigen.

Daarna bed opmaken, en heerlijk kletsen op de bedden over vooroorlogse sigaretten snoeppartijen en zeeziekte.

Kousen gewassen, die ik al om kwart voor zes vanochtend in de week had gezet. Lukt goed.

Jaap komt thuis; vingertop eraf!

Gooit het stukje notabene op tafel! (Even rotidee).

Directeur is er natuurlijk niet geweest.

‘s Avonds vroeg naar bed.

Zaterdag 18 september

Na een akelige droom (om 4 uur wakker, val echter gelukkig weer in slaap) om half zes op.

Voor het eerst m’n putta kousen om m’n voeten.

Beviel heel goed.

Machine liep goed.

Bezoek hoge heren*

Grote drukte toen Spek m’n pakje kwam brengen (brief 2)

(Eigen kweek sigaretten)

Deel zo’n beetje uit.

Kan helemaal niet meer rustig werken.

Thuis eten (aardapp. door Boerie gekookt, met jusblokje en boter) en dan meteen schrobben geblazen.

Werd keurig netjes.

Daarna met Jaap naar Frau Maier (kan ditmaal niet ruilen) en een kort eindje Göttingen in.

Daarna bloemen gekocht voor op tafel voor op zondag, en met Kees naar Weende. Regen bij terugkomst.

Wordt erger nog – ga vandaag niet meer uit.

Kook fijne havermout en ben nu echt verzadigd.


* Vroeger werden er op die machines waar ik o.a. ook op werk (tandpasta) tubes gemaakt. Sinds twee jaar zijn ze echter omgebouwd tot de huidige vorm, en de man die dat geleid heeft, kwam dan nu eens kijken. (Wehrwirtshaftsminister bij het OberKommando)

W.B.

heb nog het rondje sigaretten gegeven.

(blij met sigmachinetje en met pijp).

Daarna op bed dagboek bijgewerkt.

Toen heb ik Jaap (die gewond is) haar hoofd borst rug en benen gewassen. (Praat intussen met Fransoos).

Tot slot van de dag nog een bouillonblokje klaargemaakt en samen met Jaap opgedronken.

Na ‘n praatje op bed met Boerie fijn geslapen.

Zondag 19 september

Om kwart voor negen op (stijve schouder van die slaapzak) wassen kleden brood met Jan, scheren en naar de kerk.

Kom met Jan Zoon al onder de vorige mis.

Zit onder de preek half te slapen (Bisschopsbrief over de 10 geboden (zie volgende bladz.))

Onderweg naar huis even nog ‘n half biertje gepakt – thuis havermout gekookt en opgegeten.

Daarna wat op bed liggen, want ik voel me wat sloom sinds de preek.

Keelpijn is tenminste keurig over.

Dagboek bijwerken, en mijn kousen stoppen.

Drie paar kousen werden tadellos gestopt, ook een paar met grote knollen, maar nu is er nog 2 paar te stoppen.

Heb echter geen lust meer.

Ga maar even wat maffen.

Dan met Wim Bode bij Klau-

I God moet hoofdzaak blijven (Gij kunt God niet dienen in den Mainmon. Ziet de leliën des velds.) Wie vreemde goden zijn: ikzelf, mijn geld, mijn belang, mijn geluk, kortom aardse zaken.
II Veel te weinig liefde. Recht moet komen door liefde. Egoïsme!
III De dag des Heren moet zijn: dag gewijd aan zijn familie (immers 10 geb. natuurwet, door God neergeschreven). En dan geen slavelijk werk.
IV Ouders eren – ook vaderland

 

(Bischopsconferentie te Fulda; 19 sept 1943)

se te eten, van welk goed geslaagd festijn ik omstreeks acht uur weer thuis ben, om m’n dagboek weer bij te werken sinds het kousenstoppen.

Tot besluit van deze goedgeluimde dag nog wat Haferflocken gekookt, en met een vrij voldaan gevoel slaap ik in.

Maandag 20 september 9e week

Om vijf uur moest ik het bed al eventjes uit (bekende geluiden) maar spoedig sliep ik weer temeer daar het regende.

Toen ik om negen uur opstond was het nog wel wat koud (we kunnen de kachel best velen) maar toch wel goed weer.

Meteen boodschappen gedaan in de buurt en thuis maar meteen de zes meegebrachte kadetjes opgegeten.

Toen kwam Jaap met z’n pakje, en ieder kreeg een sigaret en een pepermuntje.

Dan dagboek bijwerken en op bed liggen.

Om 1 uur cantine eten (raar soort soep)

Weer op bed spoedig echter brief naar huis geschreven die zal Jaap morgen naar ‘t postkantoor brengen

(einschreiben – dank voor pakje tabak, blauwe pak al goed, boek gekocht, niets sturen indien onmisbaar.

Dan weer op bed; naar Weende met Jaap.

Met de bus terug.

Thuis boterhammetje, en aardappels schil-

len met Boerie (pan vol).

Gegeten tot ik bijna plofte (uienjus).

Meteen op bed liggen. Slapen gaat echter niet (teveel drukte)

Dan maar wat praten. Vertel van schoolleven.

Tien uur te werk.

Herfst

Janus machine sneller gezet.

Bode en Janus maffen om de beurt.

Dinsdag 21 september

Pook “valt” tussen de machine. Vannacht onder het werk lang gebeden tot Maria. nog één dag en ik zal beter weten of ik nu priester wordt of niet. Zelfstrijd is ontzaglijk.

Beteuterde stemming naar huis – meteen slapen (tot twaalf uur).

Boterhammetje, sigaretje (raucht klaver op) weer op bed; lichamelijk oké, geestelijk niet opgewekt – verlang wat naar huis.

Eten in de cantine was behoorlijk: pelkartoffels met rode kool. Thuisgekomen duik ik in mijn bed, kousen en schoenen en


Ik ben er zeer goed van bewust dat deze zomer, (een onaangename, vervelende zenuwachtige zomer van angst en zorg

van veel verdriet en bloed - NOOIT MEER terugkomt. Daarvoor wil ik God dank brengen.

W.B.


bovenkleren uit, dekens over m’n hoofd en slapen tot ongeveer 4 uur.

Sigaretje en bordje pap met melk – erzatz klaar gemaakt.

Dagboek bijpennen, nu neem ik nog een appeltje en dan ga ik nog wat naar bed.

Vanavond eet ik biefstuk (2 ons liefst!)

Na een fijn partijtje half slapen, met ogen dicht, biefstuk gebraden (succes).

Minder succes met de aardappelen die onder mijn ogen aanbranden.

Nu weer naar bed, niets vrolijk. (niet droef, volkomen onverschillig).

Vanmiddag fijn bericht van Manus, ook van Pieter Bernsen. Zweertje aan linkerhiel, doet erg pijn, kan haast niet lopen, ga toch te werken.

Hoop dat de machine geheel in orde is! En dat was ze.

Het werk vlotte schitterend.

Vooral de twee schroeven schroeven die er weer werden opgezet.

Blij mee, erg blij.

Voet werd echter dik, en kan moeilijk lopen.

Karl vult de rummel voor me, om 10 voor een vraag ik of ik naar huis mag gaan.

Is goed, en hinkeldepink naar de barak.

In het stikdonker naar bed, waar ik mijn schaftlunch opeet. [+] z.o.z.

Woensdag 22 september

Na fijn geslapen te hebben wakker om 10 uur.

Kan nog niet beter lopen

Zal vanavond nog wel niet kunnen worden gewerkt.

Eet ‘n boterham met boter en suiker.

Dan weer op bed dagboek bijwerken.

Prima stemming.

Vandaag mooi tijd om na te denken over toekomstige levensstaat. Sanitäter komt horen of er hier óók zieken zijn (twee stuben verder veel diarreepatienten, van het brood en van de soep).

Even naar mijn been gekeken.

Na het eten (soep met ananaspudding toe) naar de fabrieksdokter geweest. Kreeg ‘n zalfje met een pleister, en compliment om vanavond maar weer te beginnen.

Daarna naar de barak, sigaretje roken (laatste van Jan) dagboek bijwerken.

Ik kan nog niets goed lopen met mijn linkerbeen.

Het is een kwaadaardig zweertje, beter gezegd, een zwerende wond.

Nu weer wat slapen.

In plaats van slapen echter piekeren over roeping.

Om half acht pannetje aardappels geschild voor Wim Bode en mij, dan kan hij nog wat doorslapen.

Fijn uienjustje, mieters gegeten.

Kocht om 4 uur 20 sigaretten voor 12 Mark.

Sinds het avontuur met de schroeven zal
dit patroon mijn symbool zijn bij mijn roeping.

WB

Nu nog even dagboek bijgewerkt, en dan weer piekeren – slapen over roeping.

Zelfs als een “fijn” uurtje om is ben ik blij, des te eerder zijn we weer terug in Holland; daar is het immers het allerfijnste

Om 10 uur te werken.

Karl is er nog niet; half 12 vooralarm, kwart voor 12 elf luchtalarm.

Alles meenemen en naar de schuilkelder.

Donderdag 23 september

Zodoende nog tot kwart voor twaalf.

Weer verder werken, meteen breekt een veer.

Terwijl ik die maak wéér alarm.

Zodoende nog tot kwart voor één in de schuilkelder gezeten.

Toch pauze om een uur.

Machine loopt prachtig. Ik voel me zeer gelukkig.

Later kwaad op slijmduitser (Janus had geslapen Bode zei “abort”. Duitser zei “Leugens”.)

Het wordt koud.

Duurt steeds langer vanmorgen.

Eindelijk zes uur. (Holl. van de boorderij naar onze afdeling gekomen)

Lekker geslapen tot 11 uur.

Sigaretje, wat doezelen, Jaap haalt

aardappelen, boter en worst voor me.

In de cantine heerlijke aardappelen met meelsausje en gehakt

(2 borden). Heerlijk!

Vandaag fijn weertje (echt september) Goeie zin.

Thuis weer fijn slapen.

Jaap zou taart halen, ging echter niet, want vandaag geen voorraad.

Morgen dan maar weer.

Het bleek dat vannacht Hannover, Braunschweig, Bremen en Breslau zijn gebombardeerd.

De jongens die thuis waren zagen ook vuurwerk.

Nu weer slapen tot zeven uur, dan aardappelen schillen met Wim Bode, samen koken, en eten met uienjus.

Straks werken we weer!

Op bed nu dagboek bijwerken en wat peinzen over roeping.

Vrijdag 24 september

Vol vreugde te werken.

De machine loopt eenvoudig schitterend.

Het was dan ook vrij gauw zes uur, dus slapen geblazen.

Om 12 uur gewekt; er was weer post, vader en moeder schreven op 10 sept. Toch leuk, die post.

De jongens vlassen hier altijd op post, en ik begin een beetje mee te doen.

Vandaag weer prachtig weer.

Tot half vier op bed gelegen; toen taart halen.

Gaat m’n neus voorbij, maar kan nog 100 gr van Bode overnemen. Dus toch nog taart.

Daarna met

een naar Weende, deze week weer eens ‘n wittebroodje, en appelstroop, (op suikerbon).

Thuis zullen we met Bode, Jaap Asschema en Jan Zoon pelkartoffelen koken.

In afwachting daarvan wat op bed, het dagboek bijwerken en dommelen.

En toen heb ik me, zoals de jongens zeggen: ongans dik gevreten, zodat ik weldra weer op m’n “nest” lag uit te blazen.

(dagboek bijgewerkt)

Maar om 10 uur riep weer de plicht, weer de fabriek, maar gisteren liep hij prima, dus geen spijt over!

Zaterdag 25 september

En hij liep weer schitterend.

Alleen jammer dat mijn linkervoet helemaal dik werd, zodat ik kous en schoen uit trok en maar op een bloote voet rondsprong.

Overigens heb ik heel lekker kunnen slapen tussendoor de bedrijven door.

Overdag was dat er wat te veel bij ingesloten.

Na afloop van de dienst (6u) naar de Sanitäter geweest.

Ofschoon dat heer een statig uniform heeft weet hij niets

anders dan pleisters opplakken, en verbandjes onder het verkondigen van de schuinste taal.

Enfin, naar huis gesukkeld en half wittebrood opgegeten met stroop, en jam.

En daarna slapen tot ± 12 uur.

Opstaan wassen aankleden, naar de fabriek toelagekaart gehaald, vandaag ook zahltag.

Loon niet in perserij, niet in Walzwerk, maar Lokubüro, blijkt in Werkzeug amt te zijn. Echter al gesloten.

Dan maar Maandag halen.

Thuisgekomen weer leuk te bed liggen en dagboek bijwerken.

Er komt een buitje regen, de jongens beginnen weer te schrobben, ik lig in bed (o die vliegen).

Na afloop der schoonmaak slaap ik in.

Wordt gewekt, en om half vier eet ik weer pelkartoffelen (zelf gekookt).

Daarna weer op bed liggen, dat eerst opgeschud werd.

Om zeven uur heb ik me echter weer helemaal aangekleed en ben ik met Jan Zoon naar de Kerk geweest, en te biechten.

Op weg terug naar huis nog eventjes 2 punchjes gepikt, en thuis wat boterhammetjes met stroop, alsmede de nodige mespunten stroop opgelikt.

Het kan er dus weer even tegen.

Nu nog het geleende sigaretje (van Boerie) oproken, en dan fijn slapen, niet naar het werk vanwege dikke voet.

Na een paar uur wakker – het licht brandt nog steeds, de heren zitten nog te zwikken (spelen natuurlijk flink vals)

Enfin, ik eet m’n hele potje stroop maar even op en dan ga ik nog ‘ns naar de wc, en schluß voor vandaag!

Zondag 26 september

Vannacht ben ik dus niet te werk geweest vanwege dat zere voet (zoals de boeren het zeggen)

Dat was dus van “laat de boeren maar dorsen”.

Maar om half tien was ik het bed uit, vanmorgen, kleed me aan, scheer me, en met lepel

en vork naar de Kerk.

(Erntedankfest; in zakje 2 mark geofferd, ordelijk begaf zich heel de kerk naar voren, wij doen mee.

Onder de Mis ook nog ter communie.

Uit de Kerk meteen naar de gaarkeuken

(aardapp. met spinazie en vlees. Ging wel)

Onder de grootste aandrang voor wc naar huis met Jan Zoon en Klaver.

Weldra opgelucht op bed liggen en met het hele stel wat liedjes zingen (meest Willie Derby stijl) en dan doezelen tot 4 uur; ik pak een paar sneetjes en werk nu m’n dagboek bij

NU – nu schrijf ik dit; nu lees ik dit – dat eerste nu is alweer voorbij. Voorbij – alles is voorbij, het beginsel “NU” is onhoudbaar snel – hoe sneller, hoe beter.

Dan kroop ik aan tafel om weer eens een brief naar huis te schrijven

(geen shag meer nodig – kan ik hier krijgen, - veel nut hier te zitten.

Ben dan ook uit dat oopunt gelukkig)

Na die brief nog wat op bed liggen,

dan aardappels schillen (leve is zo

kwaad immers nog niet?) ook voor Bode, en dan net op tijd op het vuur ermee; de kaarters waren dus net te laat.

Na de aardappelen met jusblokje en boter weer samenzang (á la Willie Derby – doe maar mee)

Fok danst op de tafel.

Nu gooien de heren weer Kassie (dobbelen) en ik lig weer op bed – m’n voet (zweertje) steekt en trekt wat.

Was dit maar over.

Afijn, morgen koop ik weer 2 pakjes sigaretten, dan kan ik er tot vrijdag (sigarettenkoopdag) weer tegen.

Maandag 27 september 10e week

Van de week dienst van 2 – 10, dus ong. half 10 opgestaan.

Meteen kachel aangemaakt door Spek, omdat het zeer koud is. Toen eropuit, sigaretten gehaald bij Jan Klaver, (2,5 mark 40 stuks) en toen er op uit om melk te zien te krijgen.

Ik haal m’n salaris van het loonbureau: RM 95,50!

Toen naar de Sanitäter met Bode, Boerie en Jaap, in uitgelaten stemming

Meteen daarna eropuit om melk, Alleen karnemelk zonder bon, die kopen we, ik een flesje voor 6 pf.

Vervolgens met z’n vieren de stad in, naar het postkantoor, en ik vul ‘n kaart in om 40 mark naar huis te sturen. Loket echter weldra gesloten en morgen maar afgeven.

Om een uur thuis, meteen soep eten in de cantine, thuis omkleden, brood snijden en te werken.

Machine ligt echter volkomen uit elkaar en ik krijg ander werk: ik stanz weer!

Om zes uur weer een bordje soep op de kop getikt, tien uur thuis, eten en naar bed. Blijde dag geweest.

Dinsdag 28 september

Negen uur op. Kachel aangemaakt – de anderen staan nu ook op. Weer karnemelk halen (3 flesjes) en boodschappen doen (koop briefpapier) om half elf naar de pastoor.

Lang zitten praten met Marienschwester over deze tijd.

Om 12 uur bij de pastoor op z’n kamer. Praten reuze gezellig.

Is een zeer ge-

schikte baas.

Kreeg Nieuw Testament in ‘t Duits.

Kwart voor één naar huis, omkleden, brood snijden en naar de cantine (soep).

Brief van Mies!

Machine nog niet in orde; weer stanzen tot kwart voor vijf.

Toen weer aan m’n machine (liep niet bijster mooi).

Zes uur 1 bordje soep.

Tien uur schluß – thuis eten, roken en naar bed. (sigaretje mee).

(Verloor nog schaar, Janus vond hem, krijg terug)

Vergat m’n shagdoosje en m’n onmisbare pijpje.

Morgen navragen.

Vandaag heeft Jaap m’n veertig Mark naar huis gestuurd.

Hoera (is voor schrijfmachine na de oorlog).

Zeer gelukkig gevoeld vandaag.

Woensdag 29 september

Kwart voor negen op.

Kachel aangemaakt (zeer koud!)

Kook meteen havermout (zonder suiker opgegeten).

Dan eindelijk tijd dagboek bij te werken.

Vervolgens weer karnemelk halen (Ik laat een fles stuk vallen) Daarna naar Weende.

Haal o.a. op 100 gr oorlogsbrood 75 gram meel.

Daarna heb ik fijne karnemelkse pap gebreid, die er met ’n lepeltje

Stroop erdoor in ging als klokspijs.

En toen was het alweer etenstijd,

(ditmaal aardappelen met rode kool en salade).

De machine liep prachtig.

Om kwart voor 10 vooralarm!

Haast je rep je handen wassen, want owee als dat niet fliegeralarm wordt!

Enfin, dat werd het niet.

Wel zagen we in de richting van Kassel het feest.

Thuis tenminste nog zes boterhammen gegeten en toen met ‘n laatste sigaret maffen!

Donderdag 30 september

Om half 10 opgestaan. (d.w.z. Boerie kietelt me eruit)

Wassen en melk halen.

Thuis gekomen weer fijne karnemelkse pap gemaakt, met havermout ditmaal, wat zo mogelijk nog lekkerder was.

Koop van Spekkie 2 sigaretten.

Dan dagboek bijwerken.

(‘s Morgens is het altijd zeer koud, maar overdag is het heerlijk Septemberweertje, waar ik zoveel van houd)

Asbak

Heb vanmorgen tevens ontwerp gemaakt voor een driehoekig asbakje, als aandenken te maken tussen het werk door op de fabriek, met hulp van Carl Bleyer (fig)

Het snijden, buigen en vijlen doe ik zelf, de kanten even dicht lassen doet Carl vast wel voor me, de sigarensteuntjes worden gemaakt van Butzen, zoals die dagelijks door m’n handen rollen. Een beter aandenken kan ik me niet bedenken.

Na al dat omzeulen naar de cantine te eten; fijne macaronisoep met pudding toe.

Daarna thuis boterhammen (het is er helaas maar één) klaarmaken en te werken.

De machine loopt prachtig.

Ondertussen ‘n plat pannetje gegapt en ‘n hoge pan, die echter niet beviel – weer weggegooid.

Vast drie Bützen uitgevijld; Karl Bleyer vijlde er ook een voor me.

Om kwart voor negen reeds Feierabend.

Thuis ‘n boterham (de laatste opgegeten en nog aardappeltjes gekookt en opgegeten.

Toen te bed. (geen sigaretten meer) 14

Vrijdag 1 october

Half tien opgestaan; Wim Bode heeft de kachel net aangemaakt. Wassen, en aardappels schillen, koken, helft opeten, rest voor onder het werk.

Vervolgens wat ruzie met W. Bode, weldra bij

gelegd, verder nog maar wat zitten praten, dagboek bijwerken. Vervolgens naar de cantine geweest, waar ze ditmaal aardappelen met vleesjus (stukjes vlees erin) en Spinat opdienden.

Ben werkelijk verzadigd.

Nu nog even op bed liggen, en dan weer te werken.

De machine liep zo mooi, dat ik ruimschoots tijd had om m’n asbakje te maken.

Karl boog de zijwandjes voor me om, en zaagde de hoekjes uit.

Nu moet het nog gelast worden en witgewassen en gepolijst, en dan is het oké.

‘s Avonds in de cantine geen restjes maar ik had nog een prakkie. Dat heb ik toen opgewarmd, en het smaakte voortreffelijk.

Na afloop van het werk (net werd het vooralarm) nog aardappels gekookt en met ‘n justje geconsumeerd.

Zodoende pas op 12 uur te bed.

Zaterdag 2 october

Kwart over negen op, het is vanmorgen niet zo koud

(alweer schitterend weer).

Eerst werkkaart gehaald, dan 20 Mk gewisseld naast de fabriek bij de wijfies en meteen karnemelk halen, en naar Weende.

Heb lekker weer stroop gekocht.

Intussen heeft Wim

Bode de kartoffeltjes gekookt, die maar even best smaken.

Zo al met al voel ik me hier nu thuis en ben dus gelukkig. Vanmiddag weer fijn werken.

Ik krijg al eelt op m’n handen en onder m’n voeten (van het vele lopen).

Om zes uur, in de pauze, naar de barak met Janus en Wim, om nog wat boterhammetjes te eten.

Daarna weer verder, en om kwart voor negen Feierabend. (21.00) In de doucheruimte net aan het wassen toen luchtalarm kwam.

Niettemin doodkalm afgewassen, met Janus stiekem gestempeld en naar huis geslopen.

Daar alle brood opgegeten dat ik had (in 1 dag 1000 gram brood opgegeten, eigenlijk niet goed, moet zuinig zijn, maar hieruit blijkt dat ik toch ‘n prachtige eetlust heb.

Of krijg ik niet genoeg vet?)

Zonder sigaret te bed.

Zondag 3 october

Kwart voor negen opgestaan.

Wassen, aankleden, karnemelk halen (reuzedrukte gedrang). Daarna naar de Kerk met ongeveer alle Kath. barakgenoten.

Onder de preek vervolg v/d 10 geboden – toelichting der Duitse Bisschoppen.

Te Communie. Bukshag gerookt!

Thuis na enig wachten karnemelkse havermoutpap met stroop gemaakt en genuttigd.

Om 3 uur nog aardappels met uienjus.

Nu op bed dagboek bijwerken.

Ongeveer 7 uur te Weende gegeten bij Koch’s gasthaus (heerlijk: rode en wite kool. Bradkartoffel (vet) en vlees) met 2 biertjes.

Zeer tevreden naar huis.

2 Friese jongens bij Boerie thuis op visite.

‘s Avonds om 11 uur loeien de sirenes: luchtalarm.

We trekken er ons voorlopig niets van aan.

Maar na een ½ uurtje roept Wim Bode: “Jongens, kom eens buiten kijken, vuurwerk!”

En ja hoor, richting Kassel, een geweldig spervuur van granaten (ook zeer zware!) en oranje lichtkogels.

We zien onze schaduwen zelfs.

We horen het dreunen der bommen en der afweerstukken.

Zeer veel aandacht trekt een bewegend lichtje, dat vuur spuwt; een luchtgevecht.

Het lichtje komt langzaam met een grote bocht door het Zuiden en het Westen naar ons toe;

we halen ‘n deken, trekken ‘n jas aan; het schijnt warm te worden!

Pal boven ons flikkert het lichtje zo sterk op dat we er een zware rookpluim achter zien: het is een brandend vliegtuig.

Plotseling keert het om, we horen de motoren gieren en razen, en langzaam, begint het te wankelen, en

steeds harder te vallen;

tenslotte komt het met een klap op de grond; de heel horizon in het oosten is erdoor verlicht, de munitie ontploft met voortdurende knallen.

Alweer iets anders trekt onze gespannen aandacht; lichtkogels boven Göttingen!

Dat gaat mis!

We halen onze voornaamste papieren en lopen rustig een stuk naar Weende.

Op het vliegveld bij Grone gaan de lichten telkens weer uit, er landen jagers, er stijgen er op.

Plotseling daverende salvo’s, lichtspoor munitie.

We zoeken dekking in de greppel langs de weg.

Zo knoeien ze (en wij!) voort tot over twaalven, toen werd alles weer rustiger, en we gaan weer de barak in, koken de aardappels weer verder (grote honger)

Even later alles veilig.

Even klopte m’n hart in m’n keel, toen dat kreng viel.

Er viel er trouwens nog een in het westen.

Eén ervan was een Me110, o.a. een Ritterkreutztráger sneuvelde. Ze hadden Kassel weer geteisterd.

Maandag 4 october 11e week

Vanwege de invoering der wintertijd kunnen we een uurtje langer maffen, wat wel

zeer te pas komt.

Maar dan er ook uit.

Gelukkig is het niet koud, en ook niet donker (dat komt ook wel weer).

In het washok weer wassen, en naar de fabriek.

Machine liep vrij goed (half 11- half 12 machine kaput; het Schloß)

Grote trek in een sigaret.

Om twee uur wortelsoep eten (2 bordjes)

Thuisgekomen meteen erop uit met Theo Warmerdam, we wandelen door het mooie Göttingen tot half zes.

Thuis ong. 7 uur veel aardappels van Boerie met z’n vieren, dat wordt vreten!

Vanmiddag BRIEF van MAMS.

En het werd vreten!

Afgeladen (eig: opgeladen) op bed om negen uur.

Meteen maffen.

Dinsdag 5 october

Zogenaamd 10 voor 6 op; in werkelijkheid half zes.

Met sigaretje te werk.

Machine liep zeer fijn (echter niet veel lust; geen sigaretten, en slaap).

Van de steel van m’n oude pijp (door Fok gebroken) een sigarettenpijpje gemaakt;

het lukte schitterend natuurlijk zit er weer aluminium aan.

Om 2 uur snert in de cantine.

Thuis een uurtje op bed liggen, nog een prakje

Aardappels van gisteravond opeten, en weer met Theo de stad in. (o.a. het Bahnhof op).

In Kellers Bierstube 2 dunkel gedronken, dan bij 3 Liliën kwarksaus met kartoffelen eten, 2 bordjes, (+ 1 bier) lust echter niet meer, geeft rest aan Theo.

In hoge nood thuis.

Na de wc lekker uitkleden en op bed liggen, en dagboek bijwerken. Na enige tijd met Jaap een dus shaggie (twijfelachtige kwaliteit) geruild voor en pannetje gries met cacao.

En nu geloof ik dat ik plof!

Morgen weer vroeg op, dus slapen! (ZIE BLZ 53)

Woensdag 6 october

Half zes op. Het is koud.

Machine loopt prachtig.

Slechts 1 pijpie en 1 sigaret te roken, dus pet. 2 uur: aardappelen met zuurkool.

Thuis Lagerführer weer aan het duvelen.

Laat ie liever voor kastsloten en sigaretten zorgen, dan voor ‘n schuilkelder!

Snel weg met Wim, de stad in.

Uit het handje een 200 gr gesuikerd broodje opgepeuzeld, op ‘n bank zitten roken, en met 50 gr

taart per man naar huis.

Daar alle jongens in pestsfeer.

Hé ik wou wel weer dat ik thuis was! Hier is het niks dan rotzooi!

Weldra weer met Wim de city in, eten (weer) kwark met aardappelen en 1 bier bij 3 Liliën en daarna nog 1 stamm bij het Knijpie voorts Klause.

WE REKENEN EROP MET MAART NAAR HUIS TERUG

In veel betere stemming naar de barak terug, daar kolenlijstje gemaakt, dagboek bijgewerkt, op bed, maar niks tabak.

Nog wat naluieren, en passant ingeslapen.

Donderdag 7 october

Half zes op. Fijn te werk.

Aanvankelijk loopt de machine fijn; later rot.

Niettemin 1 uur al klaar! 2 uur: soep (3 bordjes) met pudding toe.

Thuis meteen graven aan de schuilloopgraaf, intussen bracht Spek alweer een kaart, dat er een pakje voor me was (n.b. 8 kg)

Dat hebben we toen gehaald; (dwz Jaap, Wim Bode en ik)

Inhoud:

winterjas, colbertjasje, pan (hoera), wekker (die we de hele avond af hebben laten lopen, omdat dat heel nauwkeurig moet worden onderzocht) zeeppoeder, suiker, kousen, warm truitje, stopwol, wanten, oorkleppen en .... m’n hoed!

KRANKZINNIGE DROOM OP 4 NAAR 5 OCTOBER

Kruis

Ik droomde dat mams een 8-ling had gekregen, en erg ziek was,

Waarschijnlijk door die brief die ik van haar ontving op 4 oct, en die me, heel eigenaardig niet blij kon maken.

In onplezierige, nee rotstemming naar het werk

(pieker over mams)

Neem vaster besluit om dus toch

PRIESTER TE WORDEN

WBreuking


Dit pakje maakte me niettemin geweldig blij en gelukkig.

En nu lig ik – nadat de pan z’n eerste dienst (voor 2 man) heeft verricht (met een heerlijk worstjustje (lekker vet) – op bed m’n dagboek bij te werken.

Weldra dommel ik in, ik vind het wel goed, morgen weer vroeg op, en vanmiddag twee uur gespit aan de schuilkelder.

Om 2 uur even wakker: Kees en Fok rollen over de vloer.

Vrijdag 8 october

Bijtijds opstaan, en te werk.

Willy is er niet; Carl werkt aan z’n machine, wij helpen hem, en geven hem ieder een sigaret, omdat we

die (een week te laat) weer hebben “gekregen” (merk “B “) Machine liep heerlijk.

In de cantine kartoffels met bloemkool (zeer fijn)

Thuis eerst sigaretje roken; dan schuilkelder (in zigzagformaat) verder bespitten. (1 uur lang)

Ernstig onder het werk overwogen en gebeden of ik nu priester kan worden of niet. Ik ben het immers niet waard? Daarom eerst deze Rozenkransmaand offeren (bv. Niet roken enz.) om waardiger te worden, en bidden onder het werk. Daartoe laten kameraden en machine me helaas bijna geen tijd, doch nog genoeg. Zonder God ben ik toch niets. Hij moet ons toch waardig maken en verheffen, dus wat werken voor de kost!

En dan de extra bestelde torte halen (200 gr, halve taart, smaakt prima.)

Wat op bed liggen, roken (pijp) en dan naar Weende:

Bij Völke 6 Brotchen en kunsthoning, zodat ik ‘s avonds heerlijk eet.

Daarna vrij eenvoudig: slapen.

Zaterdag 9 october

Vannacht luchtalarm.

Half zes op (voorlopig weer laatste keer, goddank).

Machine loopt fijn; tegenwoordig trouwens steeds.

Naar gewoonte, morgengebed onder het werk gebeden.

Tevens onder

het werk naar de Sanitäter (pleister op m’n linkerhiel) geld “beuren” (25 Mark) en asbakje laten lassen (voor sigaret) en door Karl laten wassen en polijsten.

Waarlijk, een succes.

‘s Middags na 2en eerst brood eten (6 boterhammen, net als gisteravond trouwens), een bordje aardappelen en vleesworst-jus.

Daarna wat gestoeid met Boerie, en dagboek bijwerken.

Er gaat tegenwoordig geen dag meer voorbij, of ik denk gedurig over het priesterschap.

Nog iets: men verwacht op onze fabriek steeds duidelijker een bombardement.

Voorlopig zijn de gele bussen weer weg; nu naar Hannover, en vol met verpleegsters.

Houd er de moed maar in!

Zes uur, eten in Weende naar Völke (uitverkocht!)

Gearmd met Wim, luid zingend naar huis, en naar bed.

Zondag 10 october

Kwart over negen wakker, bij half tien op, eten wassen enz, en naar de Kerk. (Mooie preek over berouw)

Thuis aardappels ko-

ken met vier man, heerlijk verzadigd, dan op bed met sigaretje, net lig ik daar, of fliegeralarm (half vier)

Niettemin dagboek bijwerken, en opschrijven dat ik vanmorgen blij gemaakt werd met maar liefst 3 brieven.

Intussen dreunt het aardig in de verte!

Daarna boterhammetjes met basterdsuiker (uit Holland) eten, wat op bed liggen.

Later onder het genot van een zoet bakje kaffee-ersatz een brief naar huis geschreven (naar Maps, Paps en Mies o.a. niet anders dan antwoordbrieven schrijven)

Na nog wat vertellen over mijn leven in Holand is het half acht; samen met Wim bij Klause eten, in beste stemming.

Thuis dronken Lithouwer (eig. Pool) in de kamer, en Ostkerel, dwz Rus; die hartstochtelijk de Intern. zingt in Pools en Russisch.

Licht gaat kaput.

Maandag 11 october 12e week

Na een koude nacht half tien op. (hoed op).

Wéér brief uit H’sum van Mams.

Opnieuw pakje aangekondigd met kaas, choc-poeder, shag, havermout enz, maar het is er nog steeds niet.

Toch niet gesneuveld in Hannover?

Brief naar de post gebracht (gisteren geschreven;

Huilende vrouwen en zenuwachtige mensen op het postkantoor).

Naar de cantine (koolsoep), en thuis op bed dagboek bijwerken. Stemming niet al te best.

Bij het bombardement van Kassel 1700 doden! Nu is hier alles in de weer vanwege bombardement van Hannover

Later naar Weende aardappels enz kopen.

Thuis eerst even maffen, dan koken en eten, intussen is ‘t het alweer bij negenen dus snel nog even maffen en dan te werk.

Dinsdag 12 october

NU REKENEN WE: MET JAN. 1943 NAAR HUIS TOE

Wel, onze monteur Karl is deze week met Urlaub en vannacht hebben we die oude zanikpot van de jongens voor ons, Heinz. voortdurend heeft deze dienstklopper wat aan te merken, maar niettemin vliegt de tijd om.

Tenslotte eindigt de nachtdienst met grote ruzie tussen die kerel en Wim Bode.

Om 7 uur te bed, en de sigaretten zijn weer eens dik op.

‘s Morgens is het steeds zeer koud, maar als ik om 1 uur wakker word, is het lekker herfstweer, een mooie nazomerse dag.

Dus gauw opstaan wassen en naar de cantine, waar we o.a. een

hard gekookt ei krijgen.

Dat smaakt weer ouderwets.

Thuis lekker op Jan Zoon z’n bed het dagboek bijwerken.

Kwart voor twee vooralarm. Na een uurtje is alles weer oké.

Ik ga intussen maffen met verk.-das over mijn hoofd tegen het licht.

Dan havermout koken, met margarine en basterdsuiker van thuis, dus smaakt het dubbel lekker.

Vervolgens Göttingen in, om te eten.

Ik kan net net niet meer mee met de bus, en ga dus lopend met de doofstomme Duitser v/d fabriek die ook te laat was.

In de Straße der SA vind ik de anderen terug; samen naar “Zum Altdeutschen” het knijpie, waar we zuurkoolstamen eten (vreselijke laurierbladen!).

Vervolgens ook nog in de 3 Liliën (quark met aardapp.) en met de bus naar huis: dagboek bijwerken op bed, wat doezelen; voornamelijk echter piekeren.

Kan nu opeens wel huilen.

Toch moet ik doorzetten!

Zal morgen brief schrijven naar Hans Miedema, en naar Jan.

Kwart voor 10 te werk; neem prakje mee naar het werk, dat prima bevalt.

Woensdag 13 october

Nu hebben we als monteur die man van die kamer destijds. Machine opeens erg roken, vonken

vliegen eraf; loopt met een sisser af.

Zes uur: wassen en naar huis.

Zoeken enige tijd naar lucifer (koud is het) dan maar zonder sigaret te bed.

Slapen tot half 2 eten in de cantine (worteltjessoep – smaakt goed – pudding toe) thuis brief naar Manus schrijven

(vanmorgen post van Manus) en dagboek bijwerken.

Het is nu lekker rustig dus straks wat maffen.

Na het maffen in de stad bij Klause te eten: 3 porties met Spinat. Lekker verzadigd thuis, daar prakje klaarmaken met meeljustje voor onder het werk, tijd voor een dutje is er al niet meer: het is kwart voor tien, dus naar de fabriek.

De machine liep zeer behoorlijk, ik kon een aardig “tokkie pakken”.

Donderdag 14 october

Om zes uur snel naar huis, om deken van Jan Zoon vóór Kees en Piet te kunnen nemen.

Al m’n dekens echter weg: ze hebben ze Spekkie gegeven, die had het zo koud (is ook wat ziek in z’n keel).

Vloeken, neem deken van J.Zoon en maffen tot half twee

(alweer ‘s morgens onderbroken zoals verdorie elke nacht).

Om kwart voor enen wakker: Boerie roept: Ha Wim, er is ‘n pakje voor je.

Nou, toen was ik er zo uit.

Wassen

en naar de cantine (aardappels!).

Daarna met Jaap naar het Postamt (9 Briefmarken van 12 Pf)

Brief van Manus gepost en dan naar het Bahnhof, het pakje halen: “Lebensmittel”!!!

Op een bank in het plantsoen tegenover het Bahnhof geopend: Koekjes vast opgegeten, pijpje gerookt.

Heerlijke inhoud:

pijptabak, shag (alom bewonderd thuis) havermout, suiker, cacao, plusfour, shawl, laxeermiddelen, vitamine C tabletten, sig. Roller (nieuw) pijp, lepeltje. Nu kan ik wel dansen van plezier.

Thuis meteen havermout gekookt; smaakt voortreffelijk.

Daarna de stad in; eten. (3 Liliën in Altdeutschen, dan nog Stadtschänke: wortelsoep.

Lekker voldaan thuis, met ‘n fijn sigaretje en thuis dagboek bijwerken, en na een heel, heel kort tukkie naar het werk. Vanmiddag heb ik geconstateerd dat ik aan de linkerkant ook al een kies heb stukgebeten, en dat deprimeert je net even!

Vrijdag 15 october

Om één uur samen met Janus uit één pannetje zuurkool met aardapp. gegeten.

Dan een lekker tukkie omstreeks half vijf, en om half zes al klaar.

Thuis na een boterham met kaas (van sigaretten brood gekocht!) fijn maffen tot half een.

Het blijkt dat

de nieuwe werkkaart ook spek bevat!!! en 500 gr wittebrood

(van de verhoogde rantsoenen) en dat de toelagekaart ook al 500 gr extra bevat.

Koop sigaretten in de cantine (100 stuks nl.

Ook van Spekkie voor het bruine jasje).

40 Stuks verruil ik voor 2000 gr brood, zodat ik komende week heb: 2000 gr van de bon, 1000 gr v.d. toelagekaart, 2000 gr voor sigaretten en dan nog 1000 gr wittebrood, in totaal dus 6000 gr! Dan heb ik deze week m’n boterbon nog bewaard, dus deze week: hopsa!!!

Meteen na het kopen van sigaretten te eten (spinaat met aardapp.) Er zitten een paar Baderglio Italianen.

Thuis nog wat havermout (uit Holland) met Holl. suiker, en dan naar bed, en maffen tot half zeven!

Kook vervolgens weer wat heerlijke havermout, pak ‘n boterham met suiker, en dan op bed dagboek bijwerken.

Weer ‘n sigaretje en dan maffen.

Het is de laatste week ‘s morgens zeer koud, met nachtvorst, zodat alles berijpt is.

Hoewel het echter steeds overdag een

DE GEESTELIJKE INHOUD VAN HET DAGBOEK ZAL TOCH WAT VERDIEPT MOETEN WORDEN om een juister beeld te geven

strakblauwe lucht was, was het vandaag grauw bewolkt, alsof er sneeuw komt.

Maar het kan nog tot nov, dec of jan. duren voor er wat sneeuw komt, en dan is het meestal weer gauw weg.

‘s Avonds weer met veel plezier te werken.

Zaterdag 16 october

Om een uur of vier ben ik ongeveer alles wat ik heb, kwijt, tot de machine toebehoren toe.

Maar na enig gedoe, en gelach komt alles weer te voorschijn.

Om zes uur vol optimisme handen wassen en op de gebruikelijke wijze naar bed.

Om negen uur er echter al weer uit: toelagen en weekkaart halen. Dit maal is dat een zeer vette bezigheid, we krijgen immers 1500 gr witte en landbrood extra, in het vervolg elke week 100 gram van elk. Na wat inkopen in de kou weer fijn naar bed, en slapen tot half drie: dan schrobben, en weer maffen tot half 10.

Het is verduveld gezellig in de schemering, zonder licht op bed met z’n allen te liggen.

Zondag 17 october

‘s Avonds voorlopig weer de laatste (ditmaal wat koude) nachtdienst in. (Gebrek aan Kübels, na afloop waschraum op slot).

Thuis voeten, kop, hals en

armen goed gewassen

(waren vuiler dan vuil, vooral voeten en knieën).

En toen slapen tot half één.

Havermout en brood, ruzietje toe met Jan Vliek die niet wil sauber machen.

Daarom doet Boerie het.

Vervolgens wat lezen aan de schone tafel, in de Kleine Führer van Göttingen en dagboek bijwerken.

De hele dag verder de deur niet meer uit geweest.

(Brief van Miedema)

Maandag 18 october 13e week

Om negen uur op, en na het ontbijt met Floris Bushof de stad in (Postamt: Brief voor Hans Miedema gepost, en naar de pastoor: niet thuis, morgen wel).

Waterval bekeken, naar Bismarckhuisjes, dat bekeken. Is wel interessant.

Om half 2 thuis; vlug omkleden en brood klaargemaakt, naar de fabriek, soep eten, en werken.

Machine oké – vooralarm van 8 – 9 uur

(Hannover nog eens; 6e keer)

Thuis komen Theo en Spekkie wat laat uit de stad – worden onthaald op een pannetje water door Boerie, vanaf het portaal.

Erg gelachen, onder het werk trouwens ook (pulszappen gooien met andere jongens en Willi) (vooralarm buiten luchtal.)

Vandaag brief van Mies en een van Jan.

Dinsdag 19 october

Half negen op – wassen etc, naar de pastoor met

Floris.

Praten met de pastoor.

Elf uur terug, lekker rustig thuis zitten, het is prachtig herfstweertje. Dagboek weer eens bijwerken, pijpie roken en dan alweer te eten in de cantine!

Later een autootje gemaakt voor Willi.

‘s Avonds gauw naar bed.

Woensdag 20 october

Half 10 op.

Brief van Frans (vertrouwelijk).

Dagboek rustig bijwerken, ik voel me fit.

Soep met pudding vandaag.

Machine zelf helpen ombouwen, wat ik een leuk en mooi werk vind. Overigens geheel normale dag.

Om 8 uur buiten fliegeralarm.

We werken door.

Donderdag 21 october

Om 12 uur met Boerie 20 sigaretten geruild voor zijn spekbon.

Onder het werk nóg eens met Janus Lage voor 12 sigaretten.

Siem gaat bij mij voor, bij hun blijkbaar niet.

Wim Bode tijdelijk vervangen door zekere Bartje van de Maaren. Die kerel houdt er de gekste ideeën op na over deze tijd en na de oorlog.

We hebben er met Willi en de einrichter hartelijk om gelachen.

Wéér geholpen bij de Umbau

‘s Avonds een fijn pannetje, dat algemeen bewonderd wordt.

Vrijdag 22 october

Pas om half elf op!!! Is veel te laat natuurlijk.

Gisteren regen, vandaag stralende herfstmorgen.

Eten (2½ bord soep) en werken.

Andere stoel.

Om 8 uur vooralarm, om half negen luchtalarm tot 11 uur.

Tussen de Russen gezeten die zongen, om nooit te vergeten.

Om 11 uur snel sauber maken, en naar huis.

De z.w. hemel ziet nog helemaal rood: Kassel

Snel eten en naar bed.

Zaterdag 23 october

Half 10 op. Naar Weende, o.a. Schmalz halen.

Thuis nog wat op bed gelegen, en dan te werken.

Machine loopt middelmatig.

Om zes uur naar huis (onder de pauze). Hebben me de lui weer aan m’n pijptabak gezeten.

Erg teleurgesteld, pest in.

Dan maar weer zonder vanavond.

‘s Avonds grote herrie met Boerie.

(ad rem!! Agricola enz.)

Zondag 24 october

Half 10 op, wassen en: scheren (baard van 2 weken)

Brief van Annie.

Naar de Kerk: mis met 3 lzn.

Uit de Kerk naar de gaarkeuken te eten, was

prima.

Daarna met Floris naar Grone gewandeld.

Bijzonder genoten van ’t landelijke dorpje, met z’n mooie vakwerkhuisjes, grote staldeuren en schilderachtige straatjes.

Daarna langs vliegveld en Franse en Ost Lagers naar huis;

zien bij het Güter Bahnhof een evacuatietransport uit Kassel “gelost” worden.

In de Barak niemand van onze kamers thuis.

Na 2 boterhammen met Schmalz en zout dagboek bijgewerkt.

Vervolgens aardappelen met een gebakken eitje, en ’n kwak schmalz, wat prima bevalt.

Vervolgens met Floris Bushof (uit Hilversum) weer naar ome Toon; Zo donker; meteen komt er luchtalarm, (10 over ½ negen).

Om ongeveer 10 uur alweer veilig.

Ondanks luchtalarm doodkalm naar huis en lekker naar bed.

Grote valstrikken voor Boerie.

Die was echter niet gek!

Maandag 25 october 14e week

Om half zes al hoog en breed op, om zes uur zo’n beetje te werk. Machine weer middelmatig.

Lekkere toelagekaart om half twee; na de soep m’n loon gehaald:

zes en negentig Mark!

En daarmee het allerhoogste van de kamer.

’s Middags Krankenschein gehaald en naar de tandarts te Weende. Na lang wachten meteen geholpen, en klaar.

Nog even naar Völke, en naar huis.

Wittebrood met jam en suiker eten, en nog wat praten.

(Jaap naar orcest) leuk verhaal met wilde vlucht.

Vervolgens dagboek bijwerken.

Al met al, alweer een weekje dichter bij huis terug.

Dinsdag 26 october

Weer om half zes op.

Nu werkt Jan Vuijk aan de machine (van Janus) naast mij.

’s Middags met Theo op stap, ’s avonds met de anderen nog even naar “ome Toon” en een paar biertjes gepakt.

Woensdag 27 october

Alweer Mittwoch!

’s Middags naar de bioscoop met ’n stuk of vijf lui

(Bad in der Teune).

Na afloop in de stad gegeten (o.a. in het Bahnhofs.

Niets geen sigaretten meer. Maar allee.

Thuisgekomen was mijn kast dichtgespijkerd door de kwajongens.

Donderdag 28 october

Om kwart voor zes op.

De jongens hebben notabene m’n broekspijp dichtgenaaid maar lol moet er zijn.

Ondanks dat: de laatste dagen gaat het gerucht dat we worden overgeplaatst naar Berlijn.

Geloof er niet veel van.

’s Middags naar Weende, en ’s avonds gegeten:

aardapp met zuurkool, en bloedworst met vetjus, en griesmeel met cacao toe, alles eigen bereid, dus pet af.

Heerlijk voldaan op bed dagboek van 3 dg bijwerken.

Hier is het toch best uit te houden, (voorlopig) alleen die vliegen, bij 10 tallen suizen ze je om je kop.

Vrijdag 29 october

En na de laatste keer zo verrot vroeg opstaan, (voorlopig!!).

Grote pech bij stempelumbau

(komt vnl. door ondeskundigheid van inrichter).

Daarom om kw. voor twee pas feierabend, en nog niet eens meer dan 18000 gedraaid!

Weer bij Herren Losz geweest.

Vervolgens weer eens naar Weende, met de nieuwe kaart.

’s Avonds zes kadetjes en bordje soep daar-

na om etwa half acht naar bed, dagboek bijwerken.

Zaterdag 30 october

Vanmorgen Krank.

Om kwart voor negen ontbeten.

Het is lekker warm, omdat Tinus de kachel vanmorgen al vroeg heeft aangelegd.

Rustig even dagboek bijwerken.

2 Fransozen komen vast de kieren van de barak dichtplakken,

want de volgende week is er weer eens een ontluizing, er schijnen n.l. in de andere kamers nog immer wantsen te zijn.

’s Middags om 1 uur goed schoon wassen, scheren, eten en met Floris Bushof eropuit.

O.a. een tochtje door Göttingen en naar de Bismarck Turm, wat een prachtige herfstwandeling werd door berg en bos.

Boven meteen naar de Kaiser Wilhelm Hof, Torte eten, koffie drinken, en fijne nierragout met veel aardapp, worteltjes en rode kool opgesmuld, Hollandse ober, typische boel, toch veel lol.

In het donker naar huis, lang zoeken.

Om 9 uur thuis, nog niets moe.

Prachtdag geweest.

Zeer en zeer tevreden.

Op bed nog wat gestoeid met Boerie, en dan heerlijk ingeslapen.

Zondag 31 october

Om 10 uur opgestaan, en haast je rep je klaarmaken voor de Kerk, waar we 10 over half elf aankwamen.

Plechtige Mis met 3 heren ter ere van Christus-Koning.

Mooi gezongen door gemengd koor.

Na de Mis naar de Keuken te eten (spreken 2 studenten) met Floris net als gisteren.

En dan na wat rondslapen door de stad naar Nikolausberg gewandeld. Prachtige tocht.

Daar kaffee mit Kuchen gebruikt en weer naar huis.

Eerst nog even op Floris’ kamer rondgespankerd en toen kachel aanmaken en aardapp. koken, om ong. half zeven.

Vanmorgen heb ik me ook laten wegen, en ik weeg weer 120 pond, net als vlak na mijn eindexamen.

We komen dus weer bij!

’s Avonds een bakje koffie gezet, en niet te laat naar bed, want morgen Allerheiligen, dus weer vroeg op.

Allerheiligen

AL MET AL IS ER ALWEER
EEN MAAND
VAN MIJN VERBLIJF IN DUITSLAND
OM, DIE NOOIT MEER TERUG -
KOMT!!!

Maandag 1 november 15e week NR 15

Om half zeven er uit gesprongen, en ondanks de kou: vlug wassen aankleden en naar de Kerk.

O.a. nog te Communie, wat me hopelijk weer veel zal sterken.

Thuis de normale nachtdienst.

Maandagmorgen: een van rondlummelen, cantinebonnen halen enz.

Om half een eten, gore koolsoep; eet toch maar 3 borden, maar doe dat nooit meer, zit toch geen voeding in.

Thuisgekomen constateren we een rot brandje onder de kachelvloer, met enige emmers water is dat al gauw geblust.

En dan naar bed, om wat te maffen, want anders komen we slaap te kort. (d.w.z. komen we al te gek veel slaap te kort!!!) maar de vliegen maakten dat tamelijk onmogelijk.

Enfin, we hebben geen kolen, de kachel staat scheef, dus maar weer in de stad eten (Klause: 2 stammetjes zuurkool).

Thuis dagboek wat bijwerken, en nog wat rondspankeren op kamer 5, van Floris Bushof. (harmonica muziek) en dan alweer te werken. Maar mijn machine loopt normaal, zodat het op de sigaretten na, best ging.

Vanavond ook koffer gepakt vanwege komende “ontluizing” van wantsen met gas.

Dinsdag 2 november

Om half zeven liggen we in bed, en slapen tamelijk goed tot half een.

Na ’n boterham even naar

Weende op en neer gewandeld, en dan naar de cantine, (maccaroni met pruimen).

Thuis dagboek bijwerken en dan met Jaap en Floris door de stad dwalen.

Helaas liep ik daarbij ’n blaar op onder m’n linkervoet.

’s Avonds aardappels koken met ’n worstje, en na nog wat lezen op bed (Erfgename van de Graaf) te werk. Machine liep aanvangs zeer beroerd, en ik had een geweldige slaap.

Woensdag 3 november

Toen ik dan ook na afloop v/h werk m’n handen had gewassen, voelde ik dat ik “gezond moe” was, en met plezier kroop ik met m’n laatste boterham met laatste smeerkaas uit Holland naar bed, en dan maffen tot half een.

In de cantine 3 bordjes worteltjessoep (heerlijk).

Vervolgens met Jaap en Wim wat slenteren door de stad en Jaap’s pakje halen. Dat leverde een fijn sigaretje op.

Het was vanmiddag flink koud, maar dat hoort bij November.

Thuis wat lezen, aardappels schillen voor de gemeenschappelijke pot, en dan dagboek bijwerken.

Het is nog steeds aardig koud, maar de kachel brandt.

De bovenste zweer op m’n linkerenkel is nu genezen, het korstje viel eraf.

De andere zweer is echter nog lelijk rood en ontstoken, met in het midden en diepe put.

Om half negen liggen alle aanwezigen in bed, het licht gaat uit en wat slapen tot 10 voor 10.

Dan gauw eruit en te werk. Machine liep zeer behoorlijk en ik

Donderdag 4 november

heb rustig gewerkt.

Brief van gisteravond verder geschreven, nog niet klaar.

Om 6 uur naar huis.

Spek heeft een Holl. meid meegenomen in z’n bed, laten slapen!!! En die heeft zijn hele bed natgeplast omdat het “hok” zo ver is!

Enfin, nu ik slapen.

Half 2 eruit, en naar de cantine: goulash met aardappelpuree en dan met Floris door de stad zwerven al leuterend tot half zes, toen we in het knijpie 3 porties boerenkool met aardapp en jus hebben gegeten, ’n lekker biertje erbij.

Dan vlug naar huis en in bed.

Kwart na negen er uit, dagboek bijwerken.

Prima stemming vandaag.

En dan maar weer naar de fabriek!

En nog wel zonder eetwerk en slechts 1 sigaretje.

Vrijdag 5 november

Enfin, de machine liep heel goed, en om half zes was Wimpie al in z’n bed.

Om half zes al opstaan, vandaag tabak, hoera!

Na het eten bonkaart halen

(heb ook ’n brief van het Rechtsanwalt Göttingen om te vertalen!). ’s Middags luchtalarm (ik was nog bij Rannenberg).

Na afloop daarvan met Florsie naar het Arbeitsfront, en dan in de kou naar Weende, inkopen.

Thuis zuurkool met aardappelen en Nudel met chocola vooraf, barstend verzadigd op bed dagboek bijwerken, terwijl buiten de sirenes weer loeien: Fliegeralarm.

Maar voor 10en is het alweer veilig en vol lust naar de fabriek.

De machine liep schitterend, heel geen last van slaap, vooral dankzij de sigaretten.

Zaterdag 6 november

Om half zes weer naar huis, om de kachel aan te maken, en dan op de gebruikelijke wijze naar bed, met een deken extra, van Jan Zoon.

Om half een er uit, brief van Riek, kaart van Manus.

Heerlijke aardappels met boter-meel-jus.

En toen de kamer aangeveegd.

Vervolgens wat praten en dagboek bijwerken.

De winter zet de laatste dagen alweer aardig in, het is ’s avonds alweer behoorlijk koud, evengoed als ’s morgens.

Floris komt en ’s avonds gaan we in de stad eten en kopen een zonnebril, ik tevens een houten plaquette.

En dan meteen naar huis: slapen, tot half 10, waarna met veel plezier te werken.

Van 10-12 laad ik een hele Kübel vol met snel gesorteerde butzen, zodat ik de rest van de nacht rustiger ben.

Zondag 7 november

Zodoende een klein schrijfplaatje en een potlodenbakje kunnen maken.

Om zes uur Feierabend en te bed.

Het is somber weer, miezerig regentje.

Slapen tot 2 uur en dan na er door Spekkie uit te zijn getrokken, wassen aardappelen schillen en koken: met lekker meeljus.

Dan wat lezen op bed.

De jongens zijn zo melig als

wat, en gooien met flessen (3 kapot).

Buiten sneeuwt het (natte kledder).

Dagboek bijwerken.

Goddank gaan ze naar de Kino en ik ga wat op bed liggen. Vervolgens aardappelen met zeer vette vleesjus klaar maken – smaakt ouderwets, vette lippen; dan weer wat op bed.

Slaap in. Later weer wakker, Brief vertalen, Brief naar huis, ook naar Frans, en Riek, felicitatiebrieven.

Dan laatste restje brood op eten en naar bed.

Maandag 8 november 16e week

Om half elf op.

Floris heeft eetmarken gehaald voor mij, en de kachel aangemaakt, want het is koud.

Daarna de stad in, naar het postkantoor enz. zodat we om een uur pas in de cantine. Soep.

Even nog naar huis, dan werken:

ik word naar Wim Bode’s machine overgeplaatst, ik hoop voor tijdelijk, omdat Carl Bleyer terug is, en de hulp-einrichter er ook weer is.

Lang niet zo mooi als mijn eigen machine.

Dinsdag 9 november

Weer erg koud. Zodoende om 10 uur op, soep warmen als ontbijt, brief van thuis, van vader en moeder.

Om half één eten (pakje sigaretten van Jopie Boele).

Groot lawaai in de cantine (heldengedenkdag) maar lekker eten, met spinatie.

Nog naar de barak en dan werken (weer Wim Bode’s machine). Onder de

6 uur –pauze brood en worst gekocht, 10 uur thuis en te bed.

Een streepje meer aan de balk: het 15e.

Woensdag 10 november

Half elf op.

Morgen komt definitief de ontgassing.

Niettemin vrolijk te eten (soep – 3 borden) en dan te werken:

weer aan de machine van Wim Bode.

Tevens verneem ik dat de 7e Nederlander een vinger heeft afgestansd.

Om zes uur in de pauze laatste brood opgegeten.

Hoe moet dat morgen bij de verhuizing?

Geen kookgelegenheid, dus wéér geen karnemelksepap.

Kom echter om 10 uur thuis; biedt Fok me 1000 gr bonnen aan.

Ja, God is goed. Blij naar bed, ondanks alles.

In de loop van meerdere avonden heb ik me onbewust een nieuw avondgebed opgesteld, dat op de blz hiernaast staat.

Vandaag vatte ik het plan op, om het op te schrijven en vast te leggen.

Donderdag 11 november

Al vroeg wakker – meteen luchtalarm (bij 7-en).

Rook m’n laatste Motze (pijpje).

Om half 8 alles veilig: even later komt die kerel van de ontgassing.

Gisteren echter alles al zo’n beetje voorbereid.

Zonder te wassen meteen in de kleren, en naar de fabriek, kikvorsleren

tas met beste schoenen, zeeppoeder en cacao en meel mee.

Rest maar laten liggen.

Na enig wachten worden we boven in de fabriek ondergebracht.

Het is er zo’n hoop vervelende kwibussen dat we met ‘n stelletje beteren naar de kroeg gaan, om ons verdriet weg te drinken.

Om half 12 stroo gehaald bij de fabrieksboerderij en dan te eten: kartoffelsalade (toch maar doorgeslikt).

Na nog wat pitten te werken.

Nieuwe schüz: alle hollanders moeten naar de boorderij.

Ook de automatische?

Vragen wij: ook de automatische.

Ik had me al bij voorbaat onderworpen, maar gelukkig schijnt dat niet nodig: waarschijnlijk mogen Wim Bode en ik blijven.

Na vier lange uren naar de cantine:

op het extra bonnetje v. 30 pf. 2 heerlijke bordjes Nudelmaccaroni opgepeuzeld, dat smaakte.

Met nieuwe moed weer naar beneden, de machine aangezet en …… tussen de bedrijven door het dagboek bijgewerkt!

intussen duurde de avond nu dubbel lang. Maar nog

Net zijn Karl en ik de ene veer aan het maken, als het vooralarm door de hal fluit; de grote lichten gaan weer uit en we zitten een half uur bij onze machinelichtjes te knoeien.

Op weg naar “”huis”” (boven in de fabriek) vertelt ons de kleine Heinrich dat waarschijnlijk ook wij van onze machines weg moeten. Rustig afwachten.

Vrijdag 12 november

Na een helse nacht van weinig slaap (tussen Janus Rage en Wim Bode in) vanmorgen wat rustiger kunnen slapen;

om half 10 opgestaan, en na me eens ouderwets te hebben gewassen onder een ouderwetse fontein met scheerzeep, en ’n ouderwets schone theedoek (het avontuur met de verstopte wasbak.)

Na het ontbijt (1 boterham met vet en zout) naar ome Toon, waar dagboek bijgewerkt wordt, en een kop bouillon wordt gedronken. Het is al net als gisteren: regenachtig, somber, miezerig – echt Hollands.

Het is erg ongezellig, nu bij ome Toon.

Om 2 uur werken, na in de cantine te hebben gegeten.

Om 6 uur weer in de cantine, zodat we de hele dag gore wortelsoep met veel water erin hebben gegeten.

’s Avonds voor de 2de en laatste maal boven in de fabriek maffen, vannacht beter dan gisteren geslapen.

Zaterdag 13 november

Zonder wat te eten! Nog geen bonkaarten!

Maandag pas. Wat een troep.

Om 9 uur de barak weer in. Het ruikt er nog scherp.

Ze hebben er alleen wat verdunde lysol rondgesproeid!

Snel alles luchten, regenbui zet spoed achter het opbouwen, en dan naar de stad, 3 Liliën om nog wat te

eten.

Luchtalarm houdt ons nog een half uurtje op, dan pas eten.

Nog naar de keuken: koolsoep koolsoep.

Net te laat op het werk. In de pauze doorgewerkt.

’s Avonds met grote honger naar bed, onrustig geslapen

(koude voeten!).

Zondag 14 november

Niet naar de Kerk, voel me niet prettig, hongerig en koud.

Om 12 uur opgestaan en meteen naar de stad (Berliner Hof: aardapp met mosterdsaus en ’n augurk; Stadschänke erwtensoep.)

Willen eerst naar de bioscoop gaan, wordt echter te laat en te duur, dus naar de barak – dagboek bijwerken, voorzien van enige aantekeningen van deze fraaie belevenissen)

’s Middags ongeveer half vier staat ineens Jan Brölmann in de barak voor m’n neus.

Hij zit nu in Herzberg (Harz) op een munitiefabriek (bommen vullen, giftige arbeid).

Hij zag er tot m’n genoegen goed uit.

Naar de trein gebracht, na afloop de hele avond “struinen” naar stammetjes, en met honger naar bed.

Maandag 15 november 17e week

Voor dag en dauw al op: half zes.

Niettemin de hele dag bijzonder fris.

Nog steeds geen bonnen, wel sigaretten.

Verlies een heel pakje sigaretten bij het kolenhok!

Dinsdag 16 november

We krijgen bonkaarten voor Urlauber, wat ik wel ‘ns leuk vind. (alleen geen aardappels, maar een ei!

Maar het was vanmiddag en avond wel gezellig in de barak.

Jaap breekt m’n pijp.

Woensdag 17 november

Kan met moeite mezelf pas overwinnen om uit bed te springen. Toch vind ik de vroegdienst al niet meer zo beroerd als eerst.

Buiten is het weer somber, echt November.

De Russen schijnen de Poolse grens te hebben overschreden, vertellen ze al ’n paar dagen.

’s Avonds veel aardappelen gegeten met wat worstjus.

Donderdag 18 november

Een dag als alle dagen.

De winter zet al aardig in – het is koud koud koud.

De jongens zijn tegenwoordig niet meer zo melig als de laatste tijd.

Vrijdag 19 november

Krijg ’s avonds (witte) toelagekaartje.

Meteen (vette) worst halen, en in Weende ±900 ge brood, die in één avond vrijwel “alle”gemaakt werd.

Zaterdag 20 november

’s Morgens kwaaie luim. Gaat wel weer over.

Machine schoongemaakt, niet schrobben, naar Weende, inkopen doen, vandaag er niet meer uit.

Zondag 21 november

Negen uur op. Niet scheren na 2 boterhammen en laatste sigaret naar de Kerk, ondertussen op weg daarheen meteen post halen op de fabriek: brief van Moeder, Vader en Hans Miedema. Leuk.

Pakje van

St. Nicolaas zal wel wat onderweg zijn.

Uit de Kerk (prachtpreek over de Dood) meteen naar de gaarkeuken, heerlijk maar wat weinig gegeten.

Vervolgens alleen naar de barak terug.

Het is koud vandaag. Ga er dus niet meer op uit.

’s Middags maken de jongens muziek, ik zit er wat bij.

Later op de middag bakken we gedrieën pannekoeken (Jan Zoon, Jaap en ik) en dan nog aardappelen met meeljustje.

Dan kan ik niet verder eten.

Dagboek bijwerken, en brief terug schrijven.

Niet lang daarna naar bed.

Maandag 22 november 18e week

Om 9 uur op: miezerig weer.

Bonnen voor de cantine halen, daarna karnemelk, waarvan ik karnemelkse pap (met witte meel) kook, die schitterend smaakt.

Met Jaap het washok grondig gereinigd, want morgenavond hoog bezoek (tenminste waarschijnlijk, zeker is zoiets hier blijkbaar niet te zeggen).

Koop ’n pakje shag.

’s Avonds, teruggekeerd uit Weende met de nodige inkopen, maccaroni met jam gekookt en opgesmuld.

Luchtalarm; pas om half elf naar de fabriek waar met plezier gewerkt.

Dinsdag 23 november

De tijd ging behoorlijk snel vannacht en om zes

uur, na gedurende de nacht 2 pijpjes en 2 sigaretten te hebben gerookt (door het vele ruilen voor meel, een ei enz. bijna alle tabak weer op!!) en ook Wim te hebben laten meegenieten gauw naar bed, en slapen tot half een.

Brief van Han van der Heyden.

Jongens melig, vooral Theo en Fok.

Houd de moed er toch maar zo goed mogelijk in.

’s Middags wéér karnemelksepap gekookt, met Boerie door de stad gezwalkt, en zuurkool met aardappels gekookt; in de aardappels een eitje gekookt, en op de boterham gesneden voor vannacht: Frans is vandaag immers jarig?

Daarom ook die heerlijke karnemelkse pap.

Nu: half acht is het weer luchtalarm, we trekken er ons echter niets van aan.

Jaap ligt op bed, Kees heeft hoofdpijn, kreeg van mij een aspirinetje, en kocht van Spek (die “ziek” is ;n pannetje gekookte aardapp. met een meeljustje, Wim drentelt bij de kachel.

Ik koop ondertussen van Spek ‘n ½ sigaretje voor ’n beetje meel. Na nog wat slapen, om 10 uur alles veilig, en om half elf te werk.

Woensdag 24 november

Met plezier gewerkt, met Wim nog een pijpje kunnen roken.

Om zes uur klaar, en te maffen.

Half twee op, en naar de keuken

waar de koolraap soep met griesmeel toe, prima smaakte.

Daarna met Spek er wat op uit de stad in.

Om 4 uur de was gedaan, die lekker opknapte.

Voorlopig tenminste weer van af!

Nog wat slapen, aardappels met meeljus en kümmel gekookt en opgegeten (ook wat bewaard voor de fabriek.)

Met lust te werken.

Donderdag 25 november

Zes uur thuis. ’t Licht weer eens kaput.

Met ’n laatste pijpje naar bed, en heerlijk gemaft tot half een.

In de cantine te eten (zuurkool!) en thuis dagboek bijwerken.

Niets meer te eten, niets meer te roken. Troep!

Naar Weende in de regen.

Leen ’s avonds ’n fijn maaltje aardappelen met kwark.

Luchtalarm, waardoor we 3 kwartier te laat aan het werk komen. Samen met Wim Bode een klein beetje gerookt.

Weer aan m’n eigen machine (Willy Selote soldaat worden!)

komt nooit aan het front, de viezerd.

Vrijdag 26 november

Lekker slapen na lekker werken. Half een er weer uit.

Gezellig in de barak.

ik naar Weende, alleen, koop kwark en kartoffelen, lekker, zeer lek.

Kaart gehaald, en naar Weende, fijn inkopen gedaan, gehakt!!!

Heerlijk gegeten, na de

nieuwe gisternacht gemaakte stamper te hebben gebruikt.

Fijn te werken, na luchtalarm van half negen tot half elf (kwart over elf pas op de fabriek.

Vannacht weer aan de machine I

Zaterdag 27 november

Om zes uur douchen met Jaap en Wim, kwart voor zeven pas te bed, met laatste pijpje (kocht van Spek 5 Sulima sigaretten (5Mk) Half een op, krijg van Klaver ’n pakje shag; maandag nog één!!!

Dik tevreden, na heerlijk pannetje maccaroni met jam en suiker.

Wat slapen, dagboek bijwerken.

’s Avonds weer gehakt met aardappelen, stamppot dan nog wat maffen en alweer de laatste nachtdienst in.

Vrij definitief aan de machine nr I geplaatst. Jammer.

Zondag 28 november

Fijn gewerkt, alleen veel gerookt.

Om zes uur Feierabend: en maffen tot half twee.

Opstaan, en meteen rapen koken, en wat aardappelen.

Duurt tot 6 uur omdat het vuur zo slecht wou branden met die vervloekte bruinkoolbriketten.

Tenslotte eten we het half gaar op.

Daarna werd de kachel opnieuw aangemaakt en met Jan Zoon bakte ik 3 4 panne-

koeken, die je in één keer samen niet op kon krijgen, zodat ik wat ging slapen.

Maandag 29 november 19e week

Om half elf pas op. Koud, en regenachtig zoals trouwens de laatste dagen überhaupt.

Half één eten in de cantine (koolraap met gort-soep) en ’n paar pannetjes meenemen voor “Kranke Kameraden”.

Daarna vlug de corvee gedaan en te werk.

Krijg van de voorarbeider Hermann Franz de aanzegging:

“Morgen mußt du wieder an deiner alter Machine ’ran” waarmee ik erg blij ben.

Om zes uur nog een bordje soep in de cantine gepakt, en fijn vlug gewerkt tot 10 uur (rommel serie met de nieuwe Rus).

Na nog wat praten in het waskelder, naar huis en naar bed:

’s nachts slapen! Wat een feest!

Dinsdag 30 november

Zodoende zijn we weer gekomen aan de laatste dag van de maand November 1943.

Ook deze maand, (hoewel zij mij niet zwaar viel) keert NOOIT terug, jubilate ergo!

Om zes uur al opgestaan, kachel aangemaakt, en blauwe colbertjasje gemaakt: voering v.d. linkermouw vastgenaaid. Vervolgens het dagboek bijwerken onder het genot van een pijpje Soen-tabak.

De anderen liggen nog te maffen en te snurken, of zijn reeds te werken.

De laatste tijd wordt Berlijn zeer zwaar gebombardeerd evenals Frankfurt am Main.

Karnemelk gehaald en heerlijke karnemelkse pap gegeten,

In de cantine iedereen slechts drie kleine aardappeltjes.

Kunnen ze net zo goed mee ophouden!

Weer aan m’n eigen machine gewerkt, volgens Hermann Franz, de voorarbeider, definitief.

 

En zo is er alweer een maand voorbij,

November 1943, die nooit meer terugkomt.

Dit boekje is daarmee vol.

Ik herinner me de augustusdag, waarop ik dacht:

als eerst dit boekje vol is, weten we heel wat meer.

Welnu dat is het geval, en ik ben er dankbaar voor.

Doch…

Nu zeg ik, als eerst het tweede maar weer vol is,

weten we nog véél meer.

Dan zal ik dubbel dankbaar zijn.

Laat ik hopen dat het boekje niet eens vol komt,

dat het al eerder gedaan is.

Wat ik niet eens meer kan geloven…

2 Wim Bode, Hilversum – Boekbinder - 1923

12 Jan Zoon, Rinnegom – electricien – 1922

7 Piet Ruiter – Den Helder – fabrieksarbeider – 1922

10 Theo Warmerdam - Den Helder - cafetariakok – 1922

4 Fokke v.d. Molen - Den Helder – los werkman – 1922

8 Kees Spaan – Enkhuizen – los werkman – 1922

9 Jan Vliek – Den Helder – bakker tuindersknecht – 1924

1 Jaap Asscheman – Waddinxveen – exped. Chauffeur – 192-

6 Chris v. Miltenburg – fabr.veger – Den Helder – 192-

5 Cathar. Poelsma – melkersknecht – ?oterlech – 192-

3 Wim Breuking – Hilversum studerend – 1922